Chữ khôn và chữ ngoan trong tiếng Việt: nghĩa xưa và nay

Trong tiếng Việt, "khôn" là chữ thuần Việt chỉ trí óc biết phân biệt lợi hại, còn "ngoan" chỉ nết biết nghe lời, dễ bảo. Ghép lại thành "khôn ngoan", người Việt khen một người vừa sáng dạ vừa biết cư xử. Điều thú vị là cả hai chữ đều có những từ đồng âm mang nghĩa rất khác, thậm chí ngược hẳn, và chính những đồng âm ấy hay gây hiểu nhầm khi đọc văn cổ.

"Khôn" – một chữ, ba nghĩa đồng âm

Người đọc thơ văn cũ sẽ gặp chữ "khôn" ở ít nhất ba nghĩa không liên quan nhau. Phân biệt được chúng là bước đầu để hiểu đúng văn bản.

Nghĩa thứ hai hay bị hiểu nhầm nhất. "Vui mừng khôn xiết" không có nghĩa là vui một cách khôn ngoan, mà là vui không kể xiết. "Nỗi nhớ khôn nguôi" là nỗi nhớ không thể nguôi. "Hậu quả khôn lường" là hậu quả không lường được. Từ điển tiếng Việt hiện đại xếp nghĩa này vào lớp từ văn chương, gần như chỉ còn sống trong những tổ hợp cố định như trên.

Nghĩa thứ ba thuộc lớp từ Hán Việt. "Càn khôn" là trời đất; quẻ Càn là trời, cha, cứng; quẻ Khôn là đất, mẹ, mềm. Câu "xoay chuyển càn khôn" nghĩa là làm thay đổi cả trời đất, không dính dáng gì tới khôn hay dại.

Họ hàng của chữ "khôn" thuần Việt

Chữ "khôn" nghĩa sáng dạ sinh ra một họ từ rất phong phú, và chỉ cần nhìn các từ ghép này cũng thấy người Việt hiểu khôn là gì.

• Khôn lớn: lớn lên và hiểu chuyện. Từ này cho thấy người Việt gắn khôn với sự trưởng thành. Trẻ con lớn lên thì "khôn ra", chứ không chỉ "cao ra".
• Trí khôn: khả năng hiểu biết, nhận thức. Dùng được cho cả người lẫn vật: "con chó này có trí khôn".
• Biết khôn: bắt đầu hiểu chuyện, thường nói về trẻ nhỏ. "Từ lúc biết khôn" nghĩa là từ khi đủ lớn để nhớ và hiểu.
• Khôn hồn: biết điều, biết sợ, hay dùng như lời đe: "khôn hồn thì về ngay". Sắc thái khá gắt.
• Khôn khéo, khôn lanh, khôn lỏi, khôn vặt: các sắc thái của cái khôn, từ khen đến chê, được bàn kỹ trong bài về ranh giới giữa khôn ngoan, khôn lỏi và khôn vặt.
• Khôn ngoan: khôn và biết cư xử. Đây là từ mang nghĩa khen trọn vẹn nhất trong cả họ.

Đối lập với "khôn" là "dại", cũng là chữ thuần Việt. "Dại" có nghĩa chưa biết lẽ phải (dại dột, khờ dại), cũng có nghĩa mất trí, mất kiểm soát (chó dại, phát dại). Cặp khôn – dại là xương sống của rất nhiều câu tục ngữ, ca dao; những câu ấy được bàn riêng trong mục Khôn – dại trong tục ngữ Việt.

"Ngoan" – chữ khen trẻ, chữ chê người cứng đầu

Chữ "ngoan" thuần Việt chỉ nết dễ bảo, biết vâng lời, ít quấy: con ngoan, bé ngoan, ngoan ngoãn. Từ đó mở rộng sang nghĩa nết na, đức hạnh: "ngoan hiền". Trong tiếng nói hằng ngày, "ngoan" gần như chỉ dùng để khen trẻ con, hoặc để nói về người trẻ hơn mình với giọng trìu mến.

Nhưng trong lớp từ Hán Việt có một chữ "ngoan" khác, viết là 頑, nghĩa gần như ngược lại: cứng đầu, ngu tối, không chịu nghe. Chữ này còn sống trong những từ như "ngoan cố" (cố chấp, không chịu thay đổi) và "ngoan cường" (cứng cỏi, kiên cường). Như vậy cùng một âm "ngoan", trẻ con ngoan thì dễ bảo, còn kẻ ngoan cố thì không bảo được.

Hai chữ này có cùng gốc không? Đây là chỗ cần thận trọng. Có người cho rằng nghĩa thuần Việt là một sự biến nghĩa từ chữ Hán, có người cho đó chỉ là trùng âm ngẫu nhiên. Chưa có công trình từ nguyên nào được thừa nhận rộng rãi để kết luận, nên an toàn nhất là coi hai chữ là đồng âm khác nghĩa, và khi gặp chữ "ngoan" trong văn Hán Việt thì phải xem ngữ cảnh.

"Khôn ngoan" ghép lại: nghĩa xưa và nay

Khi hai chữ ghép lại, "ngoan" làm mềm "khôn". Khôn không thôi có thể là lanh, là tính toán; thêm "ngoan" vào thì cái khôn ấy mang thêm nết biết điều, không hỗn, không láo. Người khôn ngoan theo nghĩa này là người sáng dạ mà vẫn biết giữ lễ.

Cách dùng xưa thường gắn "khôn ngoan" với cách đối đáp, ứng xử. Câu ca dao quen thuộc mở đầu bằng "Khôn ngoan đối đáp người ngoài" cho thấy rõ điều đó: khôn ngoan ở đây là tài ăn nói, biết lựa lời khi giao tiếp với người ngoài, chứ không phải trí tuệ sâu xa. Câu này được bàn kỹ trong mục tục ngữ.

Ngày nay, "khôn ngoan" được dùng rộng hơn và trang trọng hơn. Người ta nói "một quyết định khôn ngoan", "đầu tư khôn ngoan", "lựa chọn khôn ngoan", tức là dùng cho cả hành động, không chỉ cho người. Từ này cũng thường được chọn để dịch chữ wisdom của tiếng Anh, bên cạnh "trí tuệ" và "minh triết". Do vậy, khi đọc sách dịch, "sự khôn ngoan" có khi mang nghĩa sâu hơn nhiều so với "khôn ngoan" trong ca dao.

Những từ gần nghĩa để dịch "wisdom"

Người dịch sách triết học hay tâm lý học thường phải chọn giữa vài từ. Mỗi từ có sắc thái riêng.

• Khôn ngoan: gần đời sống, nhấn mạnh cách xử sự. Hợp khi dịch sách khuyên răn, sách tâm lý phổ thông.
• Trí tuệ: rộng, có thể chỉ cả trí thông minh. Trong Phật học là bản dịch quen của prajñā.
• Minh triết: từ Hán Việt, trang trọng, hay dùng khi nói về "minh triết phương Đông" hay "minh triết Việt". Nghe sâu xa nhưng ít dùng trong đời thường.
• Sáng suốt: nhấn mạnh việc thấy rõ, phán đoán đúng. Thường dùng như tính từ.
• Thận trọng: đôi khi dùng để dịch prudence, một chữ gần với khôn ngoan thực hành trong truyền thống phương Tây.

Góc nhìn hôm nay: đọc chữ "khôn" cho đúng

Hiểu các lớp nghĩa của "khôn" và "ngoan" có ích ngay cho việc đọc và viết.

1. Khi đọc thơ văn cổ, gặp chữ "khôn" đứng trước một động từ (khôn kể, khôn tả, khôn cầm), gần như chắc chắn đó là nghĩa "khó mà, không thể". Thử thay bằng "không thể" xem câu có thông không.
2. Khi khen trẻ, để ý sự khác nhau giữa "con ngoan" (biết nghe lời) và "con khôn" (biết nghĩ). Một đứa trẻ có thể rất ngoan mà chưa khôn, hoặc khôn mà chưa ngoan. Khen đúng chữ giúp trẻ hiểu mình được khen vì điều gì.
3. Khi viết, nếu muốn nói tới sự khôn ngoan sâu xa theo nghĩa triết học, có thể thêm một chữ giải thích, chẳng hạn "khôn ngoan, theo nghĩa hiểu sâu và xét đúng", để người đọc không hiểu thành "khéo ăn nói".

Muốn tra cứu thêm, có thể dùng Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), và với lớp từ Hán Việt là Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh. Hai cuốn này phân biệt rõ các nghĩa đồng âm và có ví dụ dùng.