Khôn ngoan, khôn lỏi, khôn vặt: ranh giới nằm ở đâu

Khôn ngoan, khôn lỏi và khôn vặt đều cần đầu óc lanh, nhưng khác nhau ở ba chỗ: khôn để lợi cho ai, lợi trong bao lâu, và có cần giấu người khác không. Khôn ngoan tính cả lợi của người và của đường dài. Khôn lỏi chỉ tính lợi riêng, thường bằng cách lách hoặc để người khác chịu thiệt. Khôn vặt là mẹo nhỏ được việc trước mắt, không hại ai nhiều nhưng cũng không đưa ai đi xa.

Ba từ, ba sắc thái

Tiếng Việt có một họ từ rất giàu quanh chữ "khôn": khôn ngoan, khôn khéo, khôn lanh, khôn lỏi, khôn vặt, khôn hồn, khôn quá hoá dại. Không cần từ điển, người nói tiếng Việt vẫn cảm được ngay sắc khen hay chê trong mỗi từ.

• Khôn ngoan: lời khen trọn vẹn. Biết lẽ thiệt hơn và biết cư xử cho phải.
• Khôn lỏi: lời chê. Chữ "lỏi" gợi hình ảnh len lỏi, chui qua kẽ hở. Người khôn lỏi tìm lối tắt cho riêng mình: chen ngang hàng, lách luật, đẩy việc khó cho người khác, nhận công của người khác.
• Khôn vặt: lời chê nhẹ, đôi khi pha cười. "Vặt" là nhỏ, lặt vặt. Khôn vặt là những mẹo nhỏ: giả vờ bận để khỏi rửa bát, nói tránh để khỏi bị hỏi thêm. Trẻ con khôn vặt là chuyện bình thường; người lớn mà chỉ có khôn vặt thì bị coi là chưa lớn.

Còn "khôn khéo" và "khôn lanh" đứng giữa, tuỳ ngữ cảnh mà khen hay chê. Khôn khéo trong ăn nói thì tốt; khôn khéo trong việc né trách nhiệm thì không.

Ba câu hỏi để phân định

Ranh giới giữa các loại khôn không nằm ở mức độ thông minh. Một mẹo khôn lỏi có thể rất tinh vi, còn một cách xử sự khôn ngoan có thể rất đơn giản. Chỗ khác nằm ở ba câu hỏi.

Câu hỏi thứ ba là phép thử đơn giản nhất. Nếu một cách làm chỉ hiệu quả khi người khác không biết mình đang làm gì, rất có thể đó không phải khôn ngoan.

Khôn lỏi có thật sự có lợi không

Người khôn lỏi thường tin rằng họ hơn người: trong khi người khác "dại" xếp hàng, họ đã xong việc. Trong một lần gặp gỡ, điều đó có thể đúng. Nhưng đời sống phần lớn là những lần gặp gỡ lặp lại với cùng một nhóm người: đồng nghiệp, hàng xóm, bạn hàng, họ hàng. Ở đó, lòng tin là vốn liếng, và khôn lỏi là tiêu dần vốn ấy.

Nghiên cứu về hợp tác cho thấy điều này khá rõ. Trong thập niên 1980, nhà khoa học chính trị Robert Axelrod tổ chức các cuộc thi giữa những chương trình máy tính chơi "thế lưỡng nan của người tù" lặp lại nhiều vòng, rồi tổng kết trong cuốn The Evolution of Cooperation (1984). Chiến lược thắng chung cuộc, do Anatol Rapoport gửi, lại là một trong những chiến lược đơn giản nhất: "ăn miếng trả miếng" (tit for tat), mở đầu bằng hợp tác, sau đó làm theo nước đi trước của đối phương. Các chiến lược tìm cách lợi dụng đối phương thường thắng vài vòng đầu rồi tụt lại vì bị trả đũa. Kết quả này không chứng minh rằng người tốt luôn thắng ngoài đời, nhưng cho thấy trong quan hệ lặp lại, lợi dụng người khác ít khi là chiến lược bền.

Nhà tâm lý học Adam Grant, trong cuốn Give and Take (2013), tổng hợp dữ liệu từ nhiều ngành và thấy một bức tranh có hai mặt: những người hay cho đi xuất hiện nhiều ở cả nhóm thành tích thấp nhất lẫn nhóm cao nhất. Người cho đi mà không biết giữ mình thì bị lợi dụng; người cho đi có tính toán, biết chọn người và biết từ chối, thì lâu dài đi xa hơn người chỉ biết lấy. Bài học ở đây không phải "tốt thì được đền đáp" mà là: khôn ngoan cần cả lòng tốt lẫn sự tỉnh táo.

Khôn lỏi trong mắt tâm lý học

Tâm lý học không dùng chữ "khôn lỏi", nhưng có một khái niệm gần: Machiavellianism, lấy tên Niccolò Machiavelli, tác giả cuốn Quân vương (viết năm 1513, in năm 1532). Năm 1970, Richard Christie và Florence Geis xuất bản cuốn Studies in Machiavellianism, giới thiệu thang đo Mach-IV, đo mức độ một người tin rằng thao túng người khác là cách khôn ngoan để thành công, coi nhẹ đạo đức thông thường và nhìn người khác một cách hoài nghi.

Năm 2002, Delroy Paulhus và Kevin Williams đưa Machiavellianism vào cái gọi là "bộ ba tối" (Dark Triad), cùng với ái kỷ và thái nhân cách mức thường (không phải mức bệnh). Các nghiên cứu sau đó cho thấy người có điểm Machiavellianism cao không hẳn thông minh hơn người khác. Họ chủ yếu khác ở thái độ: sẵn sàng dùng người khác như phương tiện. Đây chính là chỗ người Việt gọi là "khôn lỏi": không phải khôn hơn, mà là chịu làm những việc người khác không làm.

Cần lưu ý rằng chính Machiavelli phức tạp hơn tiếng xấu gắn với tên ông. Giới nghiên cứu vẫn tranh luận ông viết Quân vương như một cẩm nang thật, một bản mô tả lạnh lùng về chính trị đương thời, hay có ý châm biếm. Thang đo mang tên ông chỉ mượn hình ảnh phổ biến, không phải tóm tắt tư tưởng của ông.

Khi khôn vặt có ích, khi nó thành tật

Không phải mẹo nhỏ nào cũng đáng chê. Mẹo xếp đồ gọn, mẹo nhớ tên người, mẹo nói tránh để không làm người khác ngượng là những thứ làm đời dễ sống hơn. Trẻ con thử khôn vặt là một phần của lớn lên: chúng học được rằng lời nói và hành động có hệ quả lên người khác.

Khôn vặt thành tật khi nó thay chỗ cho việc giải quyết vấn đề thật. Một nhân viên luôn có mẹo để trễ hạn mà không bị phạt sẽ không bao giờ học cách làm đúng hạn. Một học sinh giỏi chép bài mà không bị phát hiện sẽ không bao giờ học được bài. Mỗi lần mẹo thành công là một lần né được bài học. Câu "khôn quá hoá dại" nói đúng chỗ này: cái khôn nhỏ, cứ lặp lại, dẫn tới cái dại lớn.

Phân biệt khôn ngoan với "biết điều" và "biết thân"

Có một vùng xám mà người Việt rất quen: "biết điều", "biết thân biết phận", "khôn hồn". Đó là những lời khuyên khôn ngoan theo nghĩa giữ mình, tránh va chạm. Chúng đúng trong nhiều hoàn cảnh: không cãi tay đôi với người đang say, không ký giấy khi chưa đọc kỹ. Nhưng khi "biết điều" trở thành im lặng trước điều sai mà mình có thể lên tiếng an toàn, thì nó trượt dần về phía khôn lỏi: lợi cho mình bằng cái giá người khác phải trả. Ranh giới ở đây không có công thức. Khôn ngoan là thấy được mình đang đứng ở đâu trên vùng xám ấy, và tự hỏi thật lòng.

Góc nhìn hôm nay: tự soát cái khôn của mình

Ai cũng có lúc khôn lỏi, khôn vặt. Điều đáng làm không phải là tự trách mà là nhận ra sớm. Một cách đơn giản: cuối tuần, nhớ lại một việc mình đã "xử lý khéo", rồi trả lời ba câu hỏi ở bảng trên.

1. Ai được lợi, và có ai chịu thiệt mà không biết không?
2. Nếu làm cách này mười lần với cùng một người, quan hệ sẽ ra sao?
3. Nếu người kia biết rõ mình đã làm gì, họ có còn vui không?

Nếu câu trả lời làm mình ngượng, đó là dấu hiệu tốt: mình vẫn còn phân biệt được. Lần sau, thử tìm cách làm mà câu thứ ba có thể trả lời "có".

Đọc thêm: The Evolution of Cooperation (1984) của Robert Axelrod là cuốn sách mỏng, dễ đọc, có bản dịch ở nhiều thứ tiếng. Chuyện câu tục ngữ "khôn sống mống chết" và những tranh cãi quanh nó được bàn riêng trong mục tục ngữ khôn – dại.