Thông minh là năng lực xử lý thông tin: hiểu nhanh, suy luận đúng, học được cái mới. Khôn ngoan là biết dùng năng lực ấy vào những chuyện đời không có đáp án sẵn, có xung đột lợi ích và có người khác bị ảnh hưởng. Một người có thể rất thông minh mà vẫn xử sự thiếu khôn ngoan; ngược lại, người khôn ngoan không cần phải xuất chúng về trí lực.
Thông minh được định nghĩa thế nào
Giới tâm lý học tranh luận về định nghĩa trí thông minh suốt hơn một thế kỷ. Một mốc hay được dẫn là bản tuyên bố "Mainstream Science on Intelligence" do Linda Gottfredson soạn, có 52 nhà nghiên cứu ký tên, đăng trên tờ Wall Street Journal năm 1994. Bản ấy mô tả trí thông minh là một năng lực trí óc rất chung, bao gồm khả năng suy luận, lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, tư duy trừu tượng, hiểu ý tưởng phức tạp, học nhanh và học từ kinh nghiệm.
Đây là thứ các bài kiểm tra IQ cố gắng đo, thông qua các dạng câu hỏi như tìm quy luật dãy hình, nhớ dãy số, giải nghĩa từ, giải toán trong thời gian giới hạn. Điểm IQ dự đoán khá tốt kết quả học tập và một phần thành tích nghề nghiệp. Định nghĩa này cũng có người phản đối: Howard Gardner với thuyết đa trí tuệ (1983) hay Robert Sternberg với thuyết ba thành phần (1985) cho rằng các bài kiểm tra IQ bỏ sót nhiều năng lực thật của con người. Nhưng dù theo trường phái nào, trí thông minh vẫn được hiểu là năng lực, không phải cách dùng năng lực.
Khôn ngoan được định nghĩa thế nào
Khôn ngoan thì khó gói hơn, vì nó không chỉ là năng lực trí óc. Các mô hình tâm lý học về khôn ngoan, dù khác nhau ở nhiều điểm, đều đưa vào những thành phần mà định nghĩa trí thông minh không có:
- hiểu biết về con người và đời sống, nhất là những chuyện mơ hồ, không chắc chắn;
- khả năng nhìn một chuyện từ nhiều phía, kể cả phía của người mình không đồng tình;
- biết giới hạn của hiểu biết của mình;
- mối quan tâm tới lợi ích của người khác và của lâu dài;
- khả năng điều hoà cảm xúc để suy nghĩ cho tỉnh.
Nói gọn: thông minh trả lời câu hỏi "làm sao giải được?", khôn ngoan trả lời thêm "có nên giải theo cách này không, và cho ai?".
Người bình thường phân biệt hai thứ này ra sao
Một nghiên cứu hay được nhắc là của Robert Sternberg năm 1985 trên Journal of Personality and Social Psychology. Sternberg không hỏi chuyên gia mà hỏi người thường, cả sinh viên lẫn giáo sư nhiều ngành: họ hình dung một người thông minh, một người sáng tạo, một người khôn ngoan có những đặc điểm gì. Từ các câu trả lời, ông lập danh sách đặc điểm rồi cho người khác xếp nhóm và chấm điểm.
Kết quả cho thấy người ta có những "lý thuyết ngầm" khá rõ ràng và tách bạch. Trong hình dung của người thường, người thông minh nổi bật ở khả năng giải quyết vấn đề, suy luận logic, nói năng lưu loát. Người khôn ngoan nổi bật ở những thứ khác: biết lắng nghe, biết cân nhắc lời khuyên, hiểu người, học từ sai lầm của chính mình, biết nhìn xa, biết dùng thông tin một cách sáng suốt. Hai hình mẫu có giao nhau nhưng không trùng. Sternberg còn thấy thông minh và khôn ngoan được coi là gần nhau hơn so với khôn ngoan và sáng tạo: người sáng tạo trong mắt người thường là người dám phá lệ, còn người khôn ngoan thì thận trọng với lệ.
Bảng so sánh khôn ngoan và thông minh
| Khía cạnh | Thông minh | Khôn ngoan |
|---|---|---|
| Bản chất | Năng lực xử lý thông tin | Cách dùng hiểu biết vào đời sống |
| Loại vấn đề sở trường | Có đáp án đúng, điều kiện rõ | Không có đáp án duy nhất, điều kiện mơ hồ |
| Thước đo phổ biến | Bài kiểm tra IQ, kết quả học tập | Cách xử lý tình huống khó, lời khuyên cho người khác |
| Quan hệ với cảm xúc | Không bắt buộc | Cần điều hoà cảm xúc để nghĩ cho tỉnh |
| Quan hệ với đạo đức | Trung tính, dùng vào việc tốt hay xấu đều được | Hầu hết định nghĩa đều gắn với lợi ích chung |
| Thái độ với điều chưa biết | Tìm cách biết thêm | Thêm vào đó: thừa nhận mình có thể sai |
| Theo thời gian | Một số mặt, như tốc độ xử lý, giảm dần từ tuổi trưởng thành | Có thể tiếp tục phát triển nếu biết ngẫm lại trải nghiệm |
Hai thứ có liên quan với nhau không
Có, nhưng ít hơn nhiều người tưởng. Trong các nghiên cứu theo mô hình Berlin của Paul Baltes và Ursula Staudinger, điểm trí thông minh có tương quan với điểm khôn ngoan, nhưng ở mức vừa phải. Những yếu tố như cởi mở với trải nghiệm, kinh nghiệm nghề nghiệp làm việc với con người, hay phong cách tư duy thích so sánh đánh giá, góp phần giải thích điểm khôn ngoan không kém gì trí lực. Nói cách khác, cần một mức thông minh nhất định để khôn ngoan, nhưng vượt qua mức ấy thì thông minh hơn không làm người ta khôn ngoan hơn bao nhiêu.
Có thể hình dung như đôi chân và việc chọn đường. Chân khoẻ giúp đi nhanh, đi xa. Nhưng chân khoẻ không cho biết đâu là đường đúng, và người chạy nhanh trên đường sai sẽ đi lạc xa hơn người chậm. Nhà tâm lý học Keith Stanovich đã viết cả một cuốn sách về chuyện người IQ cao vẫn có thể suy nghĩ thiếu lý trí; vấn đề ấy được bàn riêng trong bài về Stanovich.
Những ví dụ cho thấy chỗ khác nhau
Giỏi tranh luận và biết thôi tranh luận
Một người thông minh có thể tìm ra ba lý lẽ cho mọi quan điểm và thắng hầu hết các cuộc cãi. Người khôn ngoan thì biết có những cuộc cãi thắng cũng thiệt: thắng được người thân trong bữa cơm mà mất không khí cả nhà. Trí thông minh thậm chí có thể khiến người ta giỏi hơn trong việc tự bào chữa cho quan điểm sẵn có, tức là giỏi hơn trong việc không chịu đổi ý.
Biết đáp án và biết câu hỏi
Một học sinh giỏi toán giải được bài khó trong mười phút. Nhưng khi bạn thân hỏi nên chọn ngành theo ý bố mẹ hay theo sở thích, không có công thức nào giúp được. Câu trả lời khôn ngoan ở đây thường không phải một đáp án mà là những câu hỏi tốt hơn: con thích gì ở ngành ấy, bố mẹ lo điều gì, có cách nào thử trước khi quyết.
Chuyên gia trong nghề, lúng túng ngoài đời
Trí thông minh thường bộc lộ trong một lĩnh vực chuyên môn. Khôn ngoan thì phải đi qua được ranh giới các lĩnh vực: một bác sĩ giỏi không tự động biết hoà giải anh em tranh chấp đất đai. Đó là lý do người ta hay tìm đến những người "từng trải" thay vì những người "học cao" khi gặp chuyện gia đình.
Góc nhìn hôm nay: dùng sự phân biệt này vào việc gì
Phân biệt thông minh và khôn ngoan không để xếp hạng người khác mà để biết mình nên trau thêm cái gì.
- Khi chọn người hỏi ý kiến, đừng chỉ chọn người giỏi nhất về chuyên môn. Với chuyện kỹ thuật, hỏi chuyên gia. Với chuyện đời có nhiều bên liên quan, hỏi người đã từng xử lý tình huống giống vậy và chịu được hậu quả của nó.
- Khi tự đánh giá một quyết định, sau câu "mình đã tính đúng chưa", hỏi thêm "mình đã nhìn từ phía người kia chưa" và "một năm nữa còn thấy đúng không". Hai câu sau là phần mà trí thông minh thường bỏ qua.
- Khi dạy con hay học trò, ngoài các bài tập có đáp án, hãy cho các em bàn những tình huống không có đáp án: hai bạn cãi nhau, ai đúng; nên nói thật hay giữ ý. Kỹ năng này không có trong bài kiểm tra nhưng theo người ta suốt đời.
Người muốn đọc kỹ hơn có thể tìm bài tổng quan của Paul Baltes và Ursula Staudinger năm 2000 trên American Psychologist, hoặc cuốn What Intelligence Tests Miss (2009) của Keith Stanovich. Cả hai đều có nhiều đoạn bàn trực tiếp về khoảng cách giữa trí lực và cách dùng trí lực.
Câu hỏi thường gặp
Khôn ngoan và thông minh khác nhau ở điểm nào?
Thông minh là năng lực hiểu nhanh, suy luận và giải quyết vấn đề có đáp án. Khôn ngoan là biết dùng hiểu biết vào những chuyện đời mơ hồ, có nhiều bên liên quan, kèm khả năng thấy giới hạn của mình và nghĩ cho người khác.
Người IQ cao có khôn ngoan hơn không?
Không nhất thiết. Nghiên cứu cho thấy trí thông minh chỉ tương quan vừa phải với điểm khôn ngoan. Cần một mức trí lực nhất định, nhưng kinh nghiệm, sự cởi mở và thói quen tự xét mình đóng vai trò ngang hoặc lớn hơn.
Có thể thông minh mà không khôn ngoan không?
Có. Người thông minh có thể giỏi lập luận để bảo vệ ý mình, giỏi trong chuyên môn nhưng xử sự vụng về trong quan hệ, hoặc dùng trí óc vào mục đích chỉ lợi cho mình. Những trường hợp ấy người Việt hay gọi là "khôn quá hoá dại" hoặc "khôn lỏi".
Có bài kiểm tra nào đo khôn ngoan như đo IQ không?
Có một số thang đo trong nghiên cứu, như mô hình Berlin hay thang ba chiều của Monika Ardelt, nhưng không có thang nào được chấp nhận rộng rãi như IQ. Các thang này cho kết quả khá khác nhau và chủ yếu dùng trong nghiên cứu, không dùng để xếp hạng cá nhân.
Khôn ngoan tiếng Anh là wise hay smart?
Wise là khôn ngoan; smart và intelligent gần với thông minh. Tiếng Anh cũng có thành ngữ đối lập hai từ này, như khi chê ai "too smart for their own good", tức là khôn quá hoá hại mình.
