Trong ca dao tục ngữ Việt, khôn và dại trong gia đình thường được đo bằng hậu quả lên người khác: con dại thì mẹ chịu ("Con dại cái mang"), vợ khôn thì chồng được nhờ ("Vợ khôn ngoan làm quan cho chồng"), vợ chồng lệch nhau thì hại hơn cả một người dại ("Vợ dại không hại bằng đũa vênh"). Nghĩa là cái khôn trong nhà không phải tài riêng của một người, mà là thứ gắn chặt vào cả gia đình. Một số câu mang dấu ấn trọng nam khinh nữ của xã hội cũ, cần đọc như tư liệu văn hoá chứ không nên dùng nguyên xi hôm nay.
Bức tranh chung: khôn dại trong nhà là chuyện của cả nhà
Ngoài xã hội, tục ngữ hay nói người khôn được, kẻ dại thiệt. Trong nhà thì khác: khôn dại của một người lan sang cả nhà. Bảng dưới gom một số câu tiêu biểu.
| Câu | Quan hệ | Ý chính |
|---|---|---|
| "Con dại cái mang" | Mẹ – con | Con làm dại, mẹ phải gánh hậu quả và tiếng xấu |
| "Vợ khôn ngoan làm quan cho chồng" | Vợ – chồng | Vợ khéo lo toan làm chồng được trọng, nên việc |
| "Vợ dại không hại bằng đũa vênh" | Vợ – chồng | Vợ chồng không hợp nhau còn hại hơn có người dại |
| "Trai khôn tìm vợ chợ đông, gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân" | Tìm bạn đời | Người khôn chọn bạn đời ở nơi có nhiều người để so, để xem |
| "Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà" | Dạy con | Lỗi dạy dỗ thuộc về người trực tiếp nuôi |
| "Cha mẹ sinh con, trời sinh tính" | Dạy con | Tính nết con không hoàn toàn do cha mẹ |
| "Khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau" | Anh em | Đừng dùng cái khôn để đấu nhau trong nhà |
"Con dại cái mang": vì sao lại là "cái"
Chữ "cái" trong câu này là mẹ, một nghĩa cổ của tiếng Việt; tước hiệu "Bố Cái Đại Vương" mà dân gian tôn Phùng Hưng thời thuộc Đường cũng dùng "bố cái" theo nghĩa cha mẹ. Nghĩa của câu: con làm điều dại, người mẹ phải chịu, chịu tiếng, chịu đền, chịu lo. Không phải "bố" mà là "mẹ" vì trong gia đình truyền thống, mẹ là người trực tiếp nuôi dạy, và xã hội cũng quen đổ lỗi dạy con cho mẹ.
Đây là câu rất thật về mặt cảm xúc. Ai làm cha mẹ cũng biết: con vấp ngã ở trường, ở làng, ở chỗ làm, người lo nhất, xấu hổ nhất, chạy vạy nhiều nhất thường là mẹ. Câu tục ngữ vừa mô tả sự thật ấy, vừa ngầm nhắc người con: cái dại của mình không chỉ là của mình.
Đi cùng câu này là "Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà", một câu đổ lỗi dạy dỗ khá nặng cho phụ nữ, và câu đối trọng "Cha mẹ sinh con, trời sinh tính", thừa nhận con có tính riêng mà cha mẹ không quyết định được hết. Đặt cạnh nhau, ba câu cho thấy dân gian vừa đòi hỏi ở người mẹ, vừa biết giới hạn của việc dạy con.
Vợ khôn, chồng khôn và đôi đũa vênh
"Vợ khôn ngoan làm quan cho chồng"
Trong gia đình truyền thống, người chồng đối ngoại, người vợ lo trong nhà, quán xuyến chi tiêu, giữ quan hệ họ hàng làng xóm. Một người vợ khéo thu xếp làm chồng có điều kiện học hành, làm ăn, được người ta nể. Câu tục ngữ thừa nhận vai trò thật của người vợ, nhưng đặt thành quả ở người chồng ("làm quan cho chồng"), đúng với trật tự xã hội lúc đó.
"Vợ dại không hại bằng đũa vênh"
Câu này sâu hơn vẻ ngoài. Đôi đũa vênh là đôi đũa hai chiếc không đều, gắp gì cũng rơi. Ý câu: trong nhà có người vụng, người dại thì còn bù đắp được; nhưng hai vợ chồng lệch nhau, mỗi người một hướng, thì việc gì cũng hỏng. Câu tục ngữ đặt sự ăn ý lên trên sự khôn của từng người. Đây là điều mà nhiều người thành phố bận rộn hôm nay vẫn thấy đúng: hai người giỏi mà không cùng nhịp có khi khổ hơn hai người bình thường mà hiểu nhau.
"Trai khôn tìm vợ chợ đông, gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân"
"Chợ đông" là nơi có nhiều cô gái đi chợ, có thể thấy người ta tháo vát, ăn nói, mặc cả thế nào. "Chốn ba quân" là chỗ đông người, có câu hiểu là nơi trai tráng tụ tập, có thể thấy ai giỏi giang, can đảm. Ý câu: muốn chọn được người, phải xem người ta trong những hoàn cảnh thật, giữa nhiều người khác, chứ không chỉ qua lời mối lái.
Những câu cần đọc với con mắt hôm nay
Kho ca dao về gia đình phản ánh một xã hội mà người phụ nữ ở vị trí thấp hơn. Có những câu nói thẳng điều đó, như câu ca dao "Khôn ngoan cũng thể đàn bà, dẫu rằng vụng dại cũng là đàn ông", ý rằng phụ nữ khôn đến mấy cũng không bằng đàn ông, kể cả người đàn ông vụng dại. Đây là tư liệu về cách nghĩ trọng nam khinh nữ của xã hội cũ, không phải lời khuyên. Khôn ngoan không phân theo giới; một câu như thế đáng đọc để hiểu người xưa, và để thấy xã hội đã đổi khác bao nhiêu.
Ngay trong kho ca dao cũng có tiếng nói khác: rất nhiều câu kể người vợ tảo tần, đảm đang, gánh vác cả nhà, khen sự khôn khéo của người phụ nữ ở chợ, ở ruộng, ở bếp. Dân gian không chỉ có một giọng.
Lớp nghĩa đời sống hôm nay
- Con dại cái mang thời nay: một đứa trẻ nói bậy trên mạng, một thiếu niên đi xe máy gây tai nạn, cha mẹ là người phải đứng ra xin lỗi, và theo Bộ luật Dân sự, có trường hợp phải bồi thường thiệt hại thay con chưa thành niên. Câu tục ngữ thành một sự thật pháp lý.
- Đũa vênh thời nay: vợ chồng mỗi người một cách dạy con, một cách tiêu tiền, một ý về việc ở chung với ông bà. Không ai dại, nhưng nhà vẫn rối. Câu tục ngữ khuyên chỉnh cho bằng đôi đũa trước khi chê ai dại.
- Vợ khôn, chồng khôn: ngày nay cả hai người đều đi làm, đều lo việc nhà. "Làm quan cho chồng" có thể đọc rộng ra thành: người này khéo léo giúp người kia thành công, ở cả hai chiều.
Góc nhìn hôm nay
Bài học lớn nhất của nhóm ca dao này có lẽ nằm ở câu đôi đũa vênh: trong nhà, khôn không quan trọng bằng hợp. Một gia đình không cần ai cũng thông minh, nhưng cần mọi người cùng hướng về một phía trong những việc lớn.
Một việc làm được: hai vợ chồng, hoặc cha mẹ và con lớn, ngồi lại và mỗi người viết ra ba việc lớn trong nhà mà mình nghĩ cả nhà cần thống nhất, như cách tiêu tiền, cách dạy con, cách chăm ông bà. So danh sách với nhau. Chỗ khác nhau chính là chỗ "đũa vênh", và biết được nó đã là một nửa việc chỉnh lại.
Câu hỏi thường gặp
"Con dại cái mang" nghĩa là gì?
"Cái" ở đây là mẹ. Câu tục ngữ nói con làm điều dại thì người mẹ phải gánh hậu quả, chịu tiếng và lo liệu. Câu vừa mô tả sự thật trong gia đình, vừa nhắc con cái rằng hành động của mình ảnh hưởng tới cha mẹ.
"Vợ dại không hại bằng đũa vênh" nghĩa là gì?
Đôi đũa vênh là hai chiếc không đều, gắp gì cũng rơi. Câu nói vợ chồng không hợp nhau, mỗi người một hướng, còn hại hơn việc trong nhà có người vụng dại. Câu đặt sự ăn ý lên trên cái khôn của từng người.
"Vợ khôn ngoan làm quan cho chồng" có ý gì?
Câu tục ngữ ghi nhận người vợ khéo thu xếp việc nhà, quan hệ họ hàng làng xóm giúp chồng có điều kiện thành công, được nể trọng. Câu phản ánh vai trò thật của người vợ trong gia đình truyền thống, dù đặt thành quả ở người chồng.
Ca dao có câu nào coi thường phụ nữ về khôn dại không?
Có, ví dụ câu "Khôn ngoan cũng thể đàn bà, dẫu rằng vụng dại cũng là đàn ông". Câu này phản ánh tư tưởng trọng nam khinh nữ của xã hội cũ, nên đọc như tư liệu văn hoá, không phải lời khuyên. Khôn ngoan không phân theo giới.
"Trai khôn tìm vợ chợ đông" nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là "Trai khôn tìm vợ chợ đông, gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân". Ý là muốn chọn được người tốt, phải xem người ta trong hoàn cảnh thật, giữa nhiều người khác, để thấy sự tháo vát, ăn nói và tính cách.
