Khổng Tử: biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết

Câu "biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, thế mới là biết" nằm ở Luận ngữ, thiên Vi chính, chương 17. Khổng Tử nói câu này với học trò Tử Lộ, một người can đảm, thẳng tính nhưng hay nóng vội. Ý cốt lõi: hiểu biết thật bắt đầu từ việc phân biệt rõ ràng đâu là điều mình biết, đâu là điều mình chưa biết, và không giả vờ.

Nguyên văn và cách đọc

Nguyên văn chữ Hán:

子曰：由，誨女知之乎！知之為知之，不知為不知，是知也。

Phiên âm Hán Việt: Tử viết: "Do, hối nhữ tri chi hồ! Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã."

Dịch sát: Khổng Tử nói: "Do này, ta dạy anh thế nào là biết nhé! Biết thì cho là biết, không biết thì cho là không biết, thế là biết vậy."

Vài chi tiết đáng chú ý trong câu chữ:

• "Do" (由) là tên của Tử Lộ. Khổng Tử gọi thẳng tên học trò, cách gọi thân mà nghiêm.
• "Nhữ" viết bằng chữ 女 nhưng đọc và hiểu như 汝, nghĩa là "anh, ngươi". Đây là cách viết mượn chữ quen thuộc trong văn cổ.
• "Vi" (為) có thể hiểu là "cho là" hoặc "nói là". Vì thế câu này có hai cách dịch phổ biến: "biết thì nói là biết" (nhấn mạnh lời nói với người khác) và "biết thì cho là biết" (nhấn mạnh sự tự nhận thức). Hai cách đều có người theo.
• "Thị tri dã" (是知也): chữ 知 ở cuối có học giả đọc là 智 (trí, khôn), tức "thế là khôn". Hiểu theo cách này, câu nói không chỉ bàn về hiểu biết mà về sự khôn ngoan: người khôn là người biết rõ ranh giới hiểu biết của mình.

Tử Lộ là ai và vì sao câu này nói với ông

Tử Lộ tên thật là Trọng Do, tự Tử Lộ, người nước Lỗ. Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, thiên Trọng Ni đệ tử liệt truyện, ông kém Khổng Tử chín tuổi, là một trong những học trò theo thầy lâu nhất. Ông nổi tiếng dũng cảm, thẳng thắn, sẵn sàng cãi thầy, và cũng hay bị thầy nhắc vì hấp tấp.

Chu Hy, nhà Nho đời Tống, trong Luận ngữ tập chú giải thích bối cảnh câu nói: Tử Lộ ham dũng, có lẽ có lúc cố gượng điều mình không biết cho là biết, nên Khổng Tử mới dạy như vậy. Đây là lời giải của người đời sau, không phải ghi chép trực tiếp, nhưng nó khớp với hình ảnh Tử Lộ ở nhiều chương khác.

Đáng chú ý là ở thiên Tử Lộ, chương 3, Khổng Tử lại nhắc chính học trò này một ý tương tự. Khi Tử Lộ chê thầy là vu vơ vì muốn bắt đầu việc chính trị bằng "chính danh", Khổng Tử đáp: "Quê mùa thay, anh Do! Người quân tử đối với điều mình không biết thì để trống vậy." Hai lần, cùng một người học trò, cùng một bài học: đừng lấp chỗ mình chưa biết bằng ý kiến vội vàng.

Cái chết của Tử Lộ cũng được sử sách ghi lại. Theo Tả truyện (năm thứ 15 đời Lỗ Ai công, tức năm 480 TCN), ông chết trong cuộc biến loạn ở nước Vệ. Khi bị chém đứt dây mũ, ông nói người quân tử chết cũng không để rơi mũ, rồi buộc lại dây mũ mà chết. Một người can đảm đến thế lại cần được dạy chữ "không biết", điều đó cho thấy nhận mình không biết đôi khi khó hơn cả dũng cảm trước cái chết.

Những chương khác của Luận ngữ cùng một ý

Câu ở Vi chính 17 không đứng lẻ loi. Nhiều chương khác trong Luận ngữ cho thấy Khổng Tử rất coi trọng việc phân biệt biết và không biết.

Chương Tử Hãn 8 đáng đọc kỹ. Khổng Tử không nói "ta biết hết", mà nói ông có một cách làm: khi không biết, ông xét vấn đề từ hai phía cho tới cùng. Đó là một phương pháp, không phải một kho đáp án.

Câu này không có nghĩa là gì

Vì quá nổi tiếng, câu nói hay bị hiểu lệch theo vài hướng.

• Không phải lời khuyên khiêm tốn giả. Khổng Tử nói "biết thì nói là biết". Nếu biết mà cứ nói không biết cho có vẻ nhún nhường, thì cũng là không trung thực, chỉ theo chiều ngược lại.
• Không phải lý do để thôi học. Câu này đặt ra một điểm xuất phát. Ở thiên Thuật nhi, Khổng Tử tự nhận mình là người ham học, "học không chán, dạy không mỏi". Biết mình không biết là để học tiếp, không phải để dừng.
• Không giống hệt câu của Socrates. Người ta hay đặt câu này cạnh ý của Socrates trong Biện hộ của Plato, rằng ông khôn hơn người khác ở chỗ biết mình không biết. Hai ý gần nhau, nhưng Socrates nói về giới hạn của hiểu biết con người nói chung, còn Khổng Tử dạy một học trò cụ thể cách ứng xử với hiểu biết cụ thể của mình.

Cũng cần cẩn thận với những câu "Khổng Tử nói" lan trên mạng. Rất nhiều câu gán cho ông, kiểu "chọn nghề mình yêu thì không phải làm việc ngày nào", không có trong Luận ngữ hay bất kỳ sách Nho gia cổ nào. Chính tinh thần của Vi chính 17 là lý do để kiểm nguồn trước khi trích.

Vì sao nói "không biết" lại khó

Khổng Tử dạy câu này hơn hai nghìn năm trước, nhưng chỗ khó của nó vẫn y nguyên. Trong một cuộc họp, một lớp học hay một bữa cơm gia đình, câu "tôi không biết" thường bị coi là yếu. Người ta sợ mất mặt, sợ bị coi là kém. Vì vậy nhiều người chọn nói lấp, đoán bừa, hoặc đưa ra ý kiến chắc nịch về điều họ chỉ nghe loáng thoáng.

Tâm lý học hiện đại có một hướng nghiên cứu gọi là "khiêm tốn trí tuệ" (intellectual humility), bàn về đúng thái độ này: nhận ra rằng niềm tin của mình có thể sai, và sẵn lòng nói ra điều đó. Hướng nghiên cứu ấy được trình bày riêng trong mục Khoa học về sự khôn ngoan. Ở đây chỉ cần ghi nhận: một lời dạy cổ và một hướng nghiên cứu mới gặp nhau ở cùng một chỗ.

Góc nhìn hôm nay: tập nói "không biết" cho đúng cách

Nói "không biết" không có nghĩa là bỏ mặc người hỏi. Có thể tập theo cách Khổng Tử gợi ý ở Vi chính 18 và Tử Hãn 8: tách rõ phần biết và phần chưa biết, rồi nói cả hai.

1. Chia câu trả lời làm ba phần: "Phần này tôi chắc", "phần này tôi đoán", "phần này tôi không biết". Chỉ cách nói này thôi đã làm câu trả lời đáng tin hơn nhiều.
2. Kèm theo một bước tiếp: "Tôi không biết, nhưng có thể hỏi ai đó" hoặc "để tôi tìm rồi báo lại". Người nghe không thất vọng vì mình không biết, mà vì mình không giúp gì.
3. Tập với trẻ nhỏ. Khi con hỏi điều mình không biết, nói thật "bố cũng không biết, hai bố con cùng tìm nhé". Trẻ học được rằng không biết là chuyện bình thường, và có cách để biết.

Muốn đọc Luận ngữ trọn vẹn, có thể tìm các bản dịch Tứ thư có kèm nguyên văn và chú giải, chẳng hạn bản của Đoàn Trung Còn. Đọc kèm lời chú của Chu Hy giúp hiểu cách người xưa giảng từng chương.