Thang đo khôn ngoan ba chiều của Ardelt: nhận thức, phản tỉnh, trắc ẩn

Thang đo khôn ngoan ba chiều (Three-Dimensional Wisdom Scale, viết tắt 3D-WS) là bảng hỏi tự đánh giá do nhà xã hội học Monika Ardelt công bố năm 2003 trên tạp chí Research on Aging. Thang gồm 39 câu, đo khôn ngoan qua ba chiều: nhận thức, phản tỉnh và cảm xúc – trắc ẩn. Điểm khác căn bản với mô hình Berlin là Ardelt coi khôn ngoan là một phẩm chất của nhân cách, không phải một kho tri thức, và người khôn ngoan phải cao ở cả ba chiều cùng lúc.

Monika Ardelt và ý tưởng khôn ngoan là nhân cách

Monika Ardelt là nhà xã hội học người Đức, giảng dạy lâu năm tại Đại học Florida (Mỹ), chuyên nghiên cứu tuổi già, cái chết và khôn ngoan. Ý tưởng của bà phát triển từ công trình của Vivian Clayton và James Birren năm 1980, vốn cho thấy hình dung của người thường về khôn ngoan có ba nhóm thành phần: hiểu biết, phản tỉnh và cảm xúc.

Ardelt không đồng ý với cách tiếp cận của nhóm Berlin, vốn đo khôn ngoan bằng chất lượng câu trả lời cho tình huống giả định. Trong một bài phê bình năm 2004, bà cho rằng cách đó đo tri thức về khôn ngoan, còn khôn ngoan thật thì nằm ở con người. Có thể đọc hết sách về khôn ngoan, thuộc lòng các tiêu chí, mà ngoài đời vẫn ích kỷ và hấp tấp. Ngược lại, có những người không học nhiều, không nói hay, nhưng ai gặp chuyện cũng muốn tìm đến.

Với Ardelt, khôn ngoan giống một cái ghế ba chân: thiếu một chân là không đứng được. Người hiểu biết sâu mà không biết tự xét thì dễ kiêu ngạo. Người biết tự xét mà thiếu lòng trắc ẩn thì có thể lạnh lùng. Người giàu lòng trắc ẩn mà thiếu hiểu biết thì dễ giúp sai cách.

Ba chiều của thang đo

Ardelt nhấn mạnh rằng ba chiều này không độc lập mà nuôi nhau. Chiều phản tỉnh được coi là then chốt: khi một người chịu nhìn lại mình, họ bớt cái tôi che mắt, nên hiểu sự việc rõ hơn (chiều nhận thức) và dễ thông cảm với người khác hơn (chiều cảm xúc).

Thang đo được xây dựng thế nào

Ardelt không viết toàn bộ câu hỏi mới. Bà chọn lọc các câu từ những thang đo nhân cách đã có, giữ lại những câu khớp với định nghĩa ba chiều của mình, rồi kiểm tra bằng phân tích thống kê. Nghiên cứu công bố năm 2003 dùng mẫu khoảng 180 người từ 52 tuổi trở lên ở bắc Florida.

Người làm bảng hỏi đánh giá mức đồng ý với từng câu trên thang năm mức. Một phần đáng kể câu hỏi là câu "đảo chiều", tức người khôn ngoan sẽ không đồng ý. Đây là cách Ardelt hạn chế việc người ta chọn câu trả lời nghe hay: những câu ấy mô tả các thái độ phổ biến như nhìn mọi chuyện chỉ có trắng hoặc đen, đổ lỗi cho người khác, hay khó chịu với những người khác mình. Điểm mỗi chiều là trung bình các câu thuộc chiều đó; điểm khôn ngoan chung là trung bình của ba chiều.

Để kiểm tra thang đo có đo đúng thứ cần đo không, Ardelt so điểm 3D-WS với các chỉ số khác. Người điểm cao có xu hướng hài lòng với cuộc sống hơn, ít trầm cảm hơn, cảm thấy làm chủ đời mình hơn. Đó là những tương quan khớp với điều lý thuyết dự đoán, dù chưa đủ để khẳng định thang đo đo đúng khôn ngoan chứ không phải một phẩm chất gần nó như sự trưởng thành về cảm xúc.

Bản rút gọn 12 câu

Bảng 39 câu khá dài cho các nghiên cứu lớn. Năm 2015, nhóm của Michael Thomas, Dilip Jeste và Monika Ardelt công bố bản rút gọn gọi là 3D-WS-12, chỉ còn 12 câu, vẫn giữ cấu trúc ba chiều. Bản này được dùng trong nhiều nghiên cứu dịch tễ học về tuổi già và sức khoẻ tinh thần ở Mỹ, vì chỉ mất vài phút để làm.

3D-WS cũng đã được dịch và thử nghiệm ở một số nước. Khi dịch, các nhà nghiên cứu thường phải bỏ hoặc sửa một số câu vì không khớp văn hoá. Đây là chỗ cần lưu ý: một câu về cách đối xử với người lạ hay với cấp trên có thể mang nghĩa khác ở nền văn hoá khác.

Những phát hiện đáng chú ý

• Khôn ngoan và hạnh phúc tuổi già. Ngay từ năm 1997, dùng dữ liệu theo dõi dài hạn từ các nghiên cứu ở Berkeley, Ardelt đã thấy khôn ngoan dự đoán sự hài lòng với cuộc sống ở tuổi già tốt hơn cả các điều kiện khách quan như sức khoẻ, tài chính hay môi trường sống. Kết quả này, nếu đúng, có ý nghĩa lớn: điều kiện sống tốt không thay được phẩm chất bên trong.
• Đối mặt với cái chết. Trong một số nghiên cứu với người cao tuổi, Ardelt thấy điểm khôn ngoan cao đi cùng thái độ bình thản hơn, ít né tránh hơn khi nghĩ về cái chết.
• Không tăng đều theo tuổi. Như các mô hình khác, 3D-WS không cho thấy người già nào cũng khôn hơn người trẻ. Phân bố điểm rất rộng ở mọi lứa tuổi.

Tất cả đều là tương quan. Không thể từ đó kết luận khôn ngoan gây ra hạnh phúc; cũng có thể người hạnh phúc hơn dễ trả lời giống người khôn ngoan hơn.

Giới hạn của thang đo

Lời phê bình lớn nhất với 3D-WS, và với mọi thang tự đánh giá khôn ngoan, có thể gọi là "nghịch lý tự đánh giá". Người khôn ngoan thật thường khiêm tốn và biết mình có thể sai, nên có thể tự chấm thấp. Người kém tự xét lại có thể tự chấm cao. Thang đo cố khắc phục bằng câu đảo chiều, nhưng không loại bỏ hoàn toàn vấn đề.

Một vấn đề khác: khi so sánh nhiều thang đo khôn ngoan với nhau, như nghiên cứu của Judith Glück và cộng sự năm 2013, các thang cho kết quả tương quan khá thấp. 3D-WS đo một thứ gần với nhân cách tốt và trưởng thành về cảm xúc; mô hình Berlin đo một thứ gần với hiểu biết và lập luận. Cả hai đều được gọi là "khôn ngoan", nhưng chưa chắc là cùng một thứ. Chuyện này được bàn kỹ ở bài về cách đo sự khôn ngoan.

Góc nhìn hôm nay: dùng ba chiều để tự xét

Không cần làm bảng hỏi, có thể dùng ba chiều của Ardelt như ba câu hỏi để xét lại một lần mình xử lý chuyện khó, chẳng hạn một xung đột trong gia đình:

1. Chiều nhận thức: Mình đã thật sự hiểu chuyện gì xảy ra chưa, hay đã vội kết luận? Có điều gì mình vẫn chưa biết?
2. Chiều phản tỉnh: Mình có phần nào trong chuyện này không? Nếu kể lại từ góc của người kia, câu chuyện sẽ khác thế nào?
3. Chiều trắc ẩn: Người kia đang khó khăn ở đâu? Mình có còn thiện ý với họ không, hay chỉ còn bực bội?

Nếu một trong ba câu khó trả lời, đó là chân ghế đang yếu. Theo Ardelt, chiều phản tỉnh là chỗ nên bắt đầu, vì nó kéo hai chiều kia theo. Người muốn đọc gốc có thể tìm bài của Ardelt năm 2003 trên Research on Aging, hoặc bài phê bình mô hình Berlin của bà năm 2004 trên Human Development, viết khá rõ ràng.