Lập luận khôn ngoan (wise reasoning) là cách tiếp cận do nhà tâm lý học Igor Grossmann và cộng sự phát triển từ khoảng năm 2010: thay vì hỏi "ai là người khôn ngoan", họ hỏi "lúc nào một người suy nghĩ khôn ngoan". Lập luận khôn ngoan gồm vài thành phần cụ thể, như thừa nhận giới hạn hiểu biết của mình, thấy rằng sự việc có thể thay đổi, nhìn từ góc của người khác và tìm cách dung hoà. Phát hiện quan trọng nhất của hướng này: khôn ngoan dao động rất mạnh theo hoàn cảnh, đến mức sự khác biệt bên trong một người qua các tình huống còn lớn hơn khác biệt giữa người này với người kia.
Igor Grossmann là ai
Igor Grossmann là nhà tâm lý học xã hội, giáo sư tại Đại học Waterloo (Canada), nơi ông lập Phòng thí nghiệm Khôn ngoan và Văn hoá (Wisdom and Culture Lab). Ông làm nghiên cứu sinh tại Đại học Michigan, nơi chịu ảnh hưởng của Richard Nisbett, nhà tâm lý học nổi tiếng với các nghiên cứu về khác biệt tư duy giữa phương Đông và phương Tây. Ảnh hưởng ấy thấy rõ trong hướng đi của Grossmann: ông quan tâm tới cách văn hoá và hoàn cảnh định hình lối suy nghĩ, thay vì coi khôn ngoan là một nét tính cách cố định.
Các thành phần của lập luận khôn ngoan
Grossmann và cộng sự xây dựng định nghĩa bằng cách rút từ những điểm mà triết học và các mô hình tâm lý học trước đó đều đồng ý. Thay vì một khái niệm tổng quát, họ chia lập luận khôn ngoan thành những thành phần có thể nhận diện trong lời nói và chữ viết.
| Thành phần | Nghĩa | Câu nói tiêu biểu |
|---|---|---|
| Khiêm tốn trí tuệ | Thừa nhận giới hạn hiểu biết của mình | "Tôi không biết đủ về hoàn cảnh của họ để chắc chắn." |
| Nhận biết sự thay đổi và bất định | Thấy rằng sự việc có thể diễn biến theo nhiều hướng | "Chuyện này có thể đổi khác sau vài tháng." |
| Nhìn từ góc người khác | Xét quan điểm của những người liên quan | "Từ phía anh ấy, chuyện có lẽ trông khác." |
| Tìm cách dung hoà | Tìm điểm chung, cách giải quyết các bên chấp nhận được | "Có cách nào cả hai đều giữ được điều quan trọng với mình không?" |
| Nhìn từ bên ngoài | Nhìn sự việc như một người quan sát trung lập | "Nếu là người ngoài nhìn vào, mình sẽ nghĩ gì?" |
Các thành phần này giống những chiếc "kính" mà người ta có thể đeo vào hoặc tháo ra. Một người suy nghĩ khôn ngoan về một chuyện không phải vì họ "là" người khôn ngoan, mà vì lúc đó họ đang đeo những chiếc kính ấy.
Cách đo: từ lời nói đến nhật ký
Ban đầu, Grossmann dùng cách gần với mô hình Berlin. Người tham gia đọc một tình huống, như một xung đột giữa hai nhóm người hay một lá thư gửi chuyên mục tư vấn trên báo kể chuyện mâu thuẫn trong gia đình, rồi được hỏi họ nghĩ chuyện sẽ diễn biến thế nào và vì sao. Câu trả lời được ghi lại và người chấm đánh giá mức độ xuất hiện của từng thành phần.
Về sau, nhóm phát triển thêm cách đo gắn với đời sống thật. Năm 2018, Justin Brienza, Igor Grossmann và cộng sự công bố trên Journal of Personality and Social Psychology thang SWIS (Situated Wise Reasoning Scale). Thay vì hỏi chung chung "bạn có hay nhìn từ góc người khác không", thang này yêu cầu người tham gia nhớ lại một tình huống khó cụ thể gần đây, rồi trả lời họ đã suy nghĩ thế nào trong chính tình huống đó. Cách hỏi này giảm bớt việc người ta tự tô vẽ hình ảnh của mình.
Phát hiện 1: khôn ngoan thay đổi theo tình huống
Năm 2016, Grossmann, Jennifer Gerlach và Jaap Denissen công bố một nghiên cứu nhật ký: người tham gia ghi lại mỗi ngày, trong khoảng chín ngày, một tình huống khó họ gặp và cách họ suy nghĩ về nó. Kết quả cho thấy mức độ lập luận khôn ngoan của cùng một người dao động rất nhiều từ ngày này sang ngày khác. Phần lớn sự khác biệt trong dữ liệu nằm ở bên trong mỗi người, qua các tình huống, chứ không nằm ở chỗ người này khôn hơn người kia.
Nghiên cứu cũng thấy người ta suy nghĩ khôn ngoan hơn khi tình huống liên quan tới người khác hơn là chỉ liên quan tới bản thân, và khi họ tự nhìn chuyện ấy từ góc của người ngoài. Hai phát hiện này dẫn trực tiếp tới hai hướng nghiên cứu lớn được bàn trong các bài riêng: nghịch lý Solomon và kỹ thuật tự xa cách.
Điều này có ý nghĩa thực tế lớn. Nếu khôn ngoan là nét tính cách cố định, thì người ta chỉ có thể tìm người khôn mà hỏi. Nhưng nếu khôn ngoan phụ thuộc nhiều vào tình huống, thì có thể thiết kế tình huống, tức là tạo điều kiện, để chính mình suy nghĩ khôn ngoan hơn.
Phát hiện 2: lập luận khôn ngoan và đời sống tốt
Năm 2013, Grossmann và cộng sự công bố trên Journal of Experimental Psychology: General một nghiên cứu so sánh trí thông minh và lập luận khôn ngoan trong việc dự đoán đời sống. Họ đo cả hai ở một mẫu người trưởng thành Mỹ, rồi theo dõi các chỉ số về sức khoẻ tinh thần và quan hệ xã hội. Kết quả: lập luận khôn ngoan dự đoán sự hài lòng với cuộc sống, chất lượng quan hệ, mức độ ít suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại tốt hơn so với điểm trí thông minh. Các tác giả còn báo cáo một liên hệ với tuổi thọ trong những năm theo dõi.
Như mọi nghiên cứu tương quan, kết quả này không chứng minh lập luận khôn ngoan gây ra đời sống tốt hơn. Cỡ mẫu cũng không lớn và đến từ một nước. Nhưng nó gợi ý rằng thứ Grossmann đo được có ý nghĩa ngoài phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu khác của nhóm, năm 2010 trên PNAS, cho thấy người lớn tuổi lập luận khôn ngoan hơn người trẻ khi bàn về các xung đột xã hội. Mối liên hệ giữa tuổi tác và khôn ngoan là đề tài riêng của mục Khôn ngoan qua tuổi tác.
Phát hiện 3: một lõi chung cho các trường phái
Năm 2020, Grossmann cùng nhiều nhà nghiên cứu khôn ngoan từ các trường phái khác nhau công bố bài tổng kết trên tạp chí Psychological Inquiry. Bài viết đề xuất coi lõi chung của khôn ngoan là "siêu nhận thức về góc nhìn" (perspectival metacognition): khả năng biết mình đang nhìn sự việc từ đâu, nhận ra giới hạn của góc nhìn ấy, cân nhắc các góc nhìn khác, và tích hợp chúng lại. Cùng với đó là "khát vọng đạo đức": hướng tới điều tốt cho người khác, không chỉ cho mình.
Đề xuất này có ý nghĩa vì lần đầu tiên các nhóm vốn dùng định nghĩa và thang đo khác nhau ngồi lại tìm điểm chung. Nhưng đó vẫn là một đề xuất, và một số nhà nghiên cứu cho rằng nó quá thiên về nhận thức, chưa đặt đủ trọng lượng cho cảm xúc và hành động.
Những giới hạn cần biết
- Đo suy nghĩ, chưa đo hành động. Một người viết ra những suy nghĩ khôn ngoan chưa chắc đã hành xử khôn ngoan ngoài đời. Đây là giới hạn chung của hầu hết các phép đo khôn ngoan.
- Phụ thuộc người chấm. Các phép đo dựa trên lời nói cần người chấm được huấn luyện, và kết quả có thể khác nhau giữa các nhóm nghiên cứu.
- Mẫu chủ yếu từ Bắc Mỹ và châu Âu, dù nhóm của Grossmann có nhiều nghiên cứu so sánh văn hoá hơn mức trung bình của ngành.
Góc nhìn hôm nay: đeo năm chiếc kính khi gặp chuyện khó
Phát hiện "khôn ngoan theo tình huống" là tin tốt: không cần thay đổi nhân cách, chỉ cần nhớ đeo kính đúng lúc. Khi gặp một chuyện khó, như mâu thuẫn với đồng nghiệp hay một quyết định trong nhà, có thể viết nhanh năm dòng:
- Điều mình chưa biết chắc trong chuyện này là gì?
- Chuyện này có thể diễn biến theo những hướng nào trong vài tháng tới?
- Người kia đang thấy chuyện này thế nào?
- Có cách nào để cả hai bên đều giữ được điều quan trọng nhất với mình?
- Nếu là một người ngoài cuộc, mình sẽ khuyên gì?
Năm câu này lấy thẳng từ các thành phần Grossmann đo. Chúng không bảo đảm quyết định đúng, nhưng làm cho cách nghĩ đủ rộng trước khi quyết. Người muốn đọc thêm có thể tìm trang web của Wisdom and Culture Lab tại Đại học Waterloo, nơi nhiều bài báo được đăng công khai.
Câu hỏi thường gặp
Lập luận khôn ngoan là gì?
Đó là khái niệm Igor Grossmann và cộng sự dùng để chỉ cách suy nghĩ có các thành phần như thừa nhận giới hạn hiểu biết, nhận ra sự thay đổi và bất định, nhìn từ góc người khác, tìm cách dung hoà và nhìn từ bên ngoài. Nó được đo qua cách người ta suy nghĩ về các tình huống cụ thể.
Igor Grossmann nghiên cứu gì?
Grossmann là giáo sư tâm lý học tại Đại học Waterloo, Canada, lãnh đạo Phòng thí nghiệm Khôn ngoan và Văn hoá. Ông nghiên cứu lập luận khôn ngoan, cách nó thay đổi theo tình huống và văn hoá, và những cách giúp người ta suy nghĩ khôn ngoan hơn.
Khôn ngoan có phải là nét tính cách cố định không?
Nghiên cứu nhật ký năm 2016 của Grossmann và cộng sự cho thấy mức lập luận khôn ngoan của cùng một người dao động rất mạnh qua các tình huống, mạnh hơn cả khác biệt giữa người với người. Vì vậy khôn ngoan giống một trạng thái phụ thuộc hoàn cảnh hơn là nét tính cách cố định.
Lập luận khôn ngoan có quan trọng hơn IQ không?
Trong nghiên cứu năm 2013 của Grossmann và cộng sự, lập luận khôn ngoan dự đoán sự hài lòng với cuộc sống và chất lượng quan hệ tốt hơn điểm trí thông minh. Đây là kết quả tương quan từ một mẫu ở Mỹ, chưa đủ để khẳng định chung cho mọi người.
Thang SWIS đo gì?
SWIS (Situated Wise Reasoning Scale), công bố năm 2018, đo lập luận khôn ngoan bằng cách yêu cầu người tham gia nhớ lại một tình huống khó cụ thể và trả lời họ đã suy nghĩ thế nào trong chính tình huống đó, thay vì tự đánh giá chung chung.
