Lý thuyết cân bằng về khôn ngoan (balance theory of wisdom) do nhà tâm lý học Robert Sternberg công bố năm 1998 trên tạp chí Review of General Psychology. Theo lý thuyết này, khôn ngoan là dùng hiểu biết thực tiễn, dưới sự dẫn dắt của các giá trị, để đạt lợi ích chung bằng cách cân bằng ba loại lợi ích: của bản thân, của người khác và của những gì lớn hơn cả hai, trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn. Điểm mới của Sternberg là đặt sự cân bằng, chứ không phải lượng hiểu biết, vào trung tâm định nghĩa.
Robert Sternberg là ai
Robert J. Sternberg (sinh năm 1949) là một trong những nhà tâm lý học người Mỹ có nhiều công trình nhất về trí thông minh, sáng tạo và khôn ngoan. Ông dạy nhiều năm ở Đại học Yale, sau đó giữ các chức vụ quản lý ở nhiều trường, rồi về Đại học Cornell. Ông từng là chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ năm 2003.
Sternberg nổi tiếng trước hết với thuyết trí thông minh ba thành phần (1985), cho rằng trí thông minh gồm ba mặt: phân tích, sáng tạo và thực tiễn. Ông cũng nghiên cứu cái ông gọi là "tri thức ngầm" (tacit knowledge): những hiểu biết thực tế về cách làm việc, cách cư xử mà không ai dạy trực tiếp, người ta học được qua kinh nghiệm, và thường không diễn đạt được thành lời. Một nhân viên lâu năm biết khi nào nên gửi email cho sếp, khi nào nên gặp trực tiếp; đó là tri thức ngầm. Khái niệm này về sau trở thành nền móng của lý thuyết khôn ngoan.
Định nghĩa đầy đủ
Định nghĩa của Sternberg dài và chặt, đáng đọc từng phần. Khôn ngoan là:
- việc vận dụng trí thông minh và tri thức ngầm,
- được dẫn dắt bởi các giá trị,
- hướng tới lợi ích chung,
- thông qua việc cân bằng giữa lợi ích của bản thân (trong con người), lợi ích của người khác (giữa người với người) và lợi ích ngoài cá nhân (cộng đồng, đất nước, môi trường, thế hệ sau),
- trong cả ngắn hạn và dài hạn,
- để đạt được sự cân bằng giữa ba cách ứng xử với môi trường: thích nghi với nó, định hình lại nó, hoặc chọn môi trường khác.
Phần cuối hay bị bỏ qua nhưng rất thực tế. Gặp một môi trường không hợp, như một nơi làm việc khó chịu, có ba lựa chọn: tự điều chỉnh mình cho hợp, tìm cách thay đổi môi trường, hoặc rời đi. Người khôn ngoan không mặc định một cách, mà biết lúc nào nên dùng cách nào.
Ba loại lợi ích cần cân bằng
| Loại lợi ích | Nghĩa | Ví dụ khi chọn nghề cho con |
|---|---|---|
| Trong bản thân (intrapersonal) | Điều tốt cho chính người ra quyết định | Bố mẹ muốn yên tâm, muốn con có nghề ổn định |
| Giữa người với người (interpersonal) | Điều tốt cho những người trực tiếp liên quan | Con có sở thích, năng lực, mong muốn riêng |
| Ngoài cá nhân (extrapersonal) | Điều tốt cho cộng đồng, xã hội, thế hệ sau | Xã hội cần những nghề gì, con sẽ đóng góp được gì |
Theo Sternberg, quyết định thiếu khôn ngoan thường là quyết định chỉ nhìn thấy một ô trong bảng. Bố mẹ chỉ nghĩ tới nỗi lo của mình; người trẻ chỉ nghĩ tới sở thích trước mắt. Khôn ngoan không có nghĩa là chia đều ba phần, mà là thấy được cả ba rồi cân nhắc nên nghiêng về đâu trong hoàn cảnh cụ thể.
Chữ "lợi ích chung" trong định nghĩa cũng quan trọng. Sternberg phân biệt khôn ngoan với trí thông minh thực tiễn: người thông minh thực tiễn giỏi đạt mục tiêu của mình, kể cả khi mục tiêu ấy làm hại người khác. Người khôn ngoan thì phải hướng tới lợi ích chung. Ở điểm này, ông gặp lại một ý rất cổ của Aristotle về sự khác nhau giữa trí khôn thực hành và tài tháo vát.
Vì sao người thông minh vẫn làm điều dại
Năm 2002, Sternberg biên tập cuốn Why Smart People Can Be So Stupid (Nhà xuất bản Đại học Yale), tập hợp nhiều tác giả bàn về câu hỏi trong tên sách. Trong phần viết của mình và các bài sau đó, ông đưa ra danh sách những "nguỵ tưởng" khiến người thông minh, đặc biệt là người có quyền lực, hành xử thiếu khôn ngoan. Danh sách này rút từ quan sát các vụ bê bối chính trị và kinh doanh nổi tiếng ở Mỹ.
- Lạc quan phi thực tế: tin rằng mình đủ thông minh để mọi việc rồi sẽ ổn, nên không cần cẩn thận.
- Vị kỷ: tin rằng chỉ lợi ích của mình là đáng kể.
- Tưởng mình biết hết: quên rằng hiểu biết trong một lĩnh vực không có nghĩa là hiểu biết mọi lĩnh vực.
- Tưởng mình làm được hết: nhầm quyền lực trong một phạm vi với quyền lực ở mọi nơi.
- Tưởng mình không thể bị tổn hại: tin rằng mình sẽ không bị phát hiện, hoặc nếu bị phát hiện thì cũng thoát được.
- Tách rời đạo đức: tin rằng đạo đức là chuyện của người khác, không áp dụng cho mình. Ông bổ sung mục này trong các bài viết sau.
Điều đáng chú ý là các nguỵ tưởng này không phải do thiếu thông minh. Ngược lại, chúng thường xuất hiện chính vì người ta quen được khen là thông minh, quen thành công, nên thôi tự kiểm tra. Đây là một quan sát, chưa phải kết quả thí nghiệm có đối chứng; danh sách nên được đọc như một khung suy nghĩ hơn là một quy luật đã chứng minh.
Mô hình WICS và việc dạy khôn ngoan
Về sau, Sternberg gộp các lý thuyết của mình thành một mô hình gọi là WICS (Wisdom, Intelligence, Creativity, Synthesized), trình bày trong cuốn sách năm 2003. Ý chính: một người lãnh đạo hay một công dân tốt cần cả ba thứ cùng lúc. Sáng tạo để nghĩ ra ý tưởng mới; trí thông minh để phân tích xem ý tưởng có tốt không và thực hiện nó; khôn ngoan để bảo đảm ý tưởng ấy phục vụ lợi ích chung chứ không chỉ lợi ích riêng.
Sternberg cũng chủ trương nhà trường nên dạy khôn ngoan, qua việc bàn văn học, lịch sử, tập nhìn sự việc từ nhiều phía. Việc dạy khôn ngoan có hiệu quả đến đâu là câu hỏi còn mở, được bàn ở bài "Khôn ngoan có học được không".
Điểm mạnh và giới hạn
Điểm mạnh của lý thuyết cân bằng là nó rất dễ đem vào thực tế. Ba loại lợi ích và hai thời hạn là một khung đơn giản mà ai cũng dùng được khi ra quyết định. Lý thuyết cũng giải thích rõ vì sao người giỏi vẫn có thể làm điều dại.
Giới hạn chính là khó đo. Sternberg đề xuất định nghĩa nhưng không có một thang đo chuẩn đi kèm được dùng rộng rãi như mô hình Berlin hay thang của Ardelt. Một số nghiên cứu đã dùng các tình huống khó, rồi chấm câu trả lời theo mức độ cân bằng lợi ích, nhưng cách chấm còn khác nhau giữa các nhóm. Ngoài ra, khái niệm "lợi ích chung" phụ thuộc vào giá trị: ai quyết định thế nào là lợi ích chung? Sternberg thừa nhận đây là chỗ khó và cho rằng các giá trị như trung thực, tôn trọng, công bằng có thể làm điểm tựa chung.
Góc nhìn hôm nay: bảng sáu ô trước một quyết định lớn
Có thể biến lý thuyết của Sternberg thành một công cụ đơn giản. Trước một quyết định lớn, kẻ một bảng hai cột "trước mắt" và "lâu dài", ba hàng "cho mình", "cho người liên quan", "cho cộng đồng". Điền vào sáu ô.
- Nếu có ô nào để trống, đó là chỗ mình chưa nghĩ tới.
- Nếu một ô rất tốt mà một ô khác rất xấu, hỏi xem có cách nào bớt cái xấu mà không mất hết cái tốt.
- Cuối cùng, hỏi thêm câu của phần cuối định nghĩa: mình nên thích nghi, nên thay đổi hoàn cảnh, hay nên rời đi?
Ngoài ra, sáu nguỵ tưởng ở trên là một danh sách tự soát tốt cho những lúc mọi việc đang suôn sẻ, vì đó chính là lúc người ta dễ thôi cẩn thận. Người muốn đọc gốc có thể tìm bài năm 1998 của Sternberg, "A balance theory of wisdom", trên Review of General Psychology.
Câu hỏi thường gặp
Lý thuyết cân bằng về khôn ngoan là gì?
Đó là lý thuyết Robert Sternberg công bố năm 1998, định nghĩa khôn ngoan là dùng trí thông minh và hiểu biết thực tiễn, dưới sự dẫn dắt của giá trị, để đạt lợi ích chung bằng cách cân bằng lợi ích của bản thân, của người khác và của cộng đồng, trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn.
Ba loại lợi ích trong lý thuyết Sternberg là gì?
Lợi ích trong bản thân (của chính mình), lợi ích giữa người với người (của những người trực tiếp liên quan) và lợi ích ngoài cá nhân (của cộng đồng, xã hội, thế hệ sau). Người khôn ngoan thấy cả ba và cân nhắc theo hoàn cảnh.
Tri thức ngầm là gì?
Tri thức ngầm là những hiểu biết thực tế về cách làm việc và cư xử mà người ta học được qua kinh nghiệm, thường không ai dạy trực tiếp và khó diễn đạt thành lời. Sternberg coi đây là nền móng của trí thông minh thực tiễn và của khôn ngoan.
Vì sao người thông minh vẫn làm điều dại theo Sternberg?
Sternberg cho rằng người thông minh, nhất là người có quyền lực, dễ mắc các nguỵ tưởng như lạc quan phi thực tế, vị kỷ, tưởng mình biết hết, làm được hết, không thể bị tổn hại và đạo đức không áp dụng cho mình. Đây là khung quan sát, chưa phải quy luật được chứng minh bằng thí nghiệm.
Mô hình WICS là gì?
WICS là viết tắt của Wisdom, Intelligence, Creativity, Synthesized, mô hình Sternberg trình bày năm 2003. Theo đó, người lãnh đạo tốt cần cả sáng tạo để có ý tưởng, trí thông minh để đánh giá và thực hiện, và khôn ngoan để ý tưởng phục vụ lợi ích chung.
