Mô hình khôn ngoan Berlin (Berlin Wisdom Paradigm) định nghĩa khôn ngoan là "tri thức chuyên sâu về những vấn đề căn bản của đời sống" và đo nó bằng cách cho người tham gia nghĩ to thành lời về một tình huống đời sống khó, rồi để người chấm đã qua huấn luyện đánh giá câu trả lời theo năm tiêu chí. Mô hình do Paul Baltes, Ursula Staudinger, Jacqui Smith và cộng sự xây dựng tại Viện Max Planck về Phát triển Con người ở Berlin, từ giữa thập niên 1980. Đây là cách đo khôn ngoan theo kiểu "làm bài", khác với các thang tự đánh giá.
Paul Baltes và ý tưởng gốc
Paul B. Baltes (1939–2006) là nhà tâm lý học người Đức, một trong những người đặt nền cho "tâm lý học phát triển suốt đời", tức quan điểm rằng con người tiếp tục thay đổi và phát triển ở mọi lứa tuổi, không chỉ trong tuổi thơ. Ông lãnh đạo Trung tâm Tâm lý học Phát triển Suốt đời ở Viện Max Planck tại Berlin trong nhiều thập niên.
Câu hỏi khiến Baltes quan tâm tới khôn ngoan là: nếu một số năng lực trí óc như tốc độ xử lý giảm dần theo tuổi, thì có năng lực nào có thể tiếp tục phát triển không? Ông và nhóm cho rằng khôn ngoan là ứng viên tốt, vì nó dựa vào hiểu biết tích luỹ hơn là vào tốc độ. Nhưng để kiểm tra, họ phải định nghĩa khôn ngoan sao cho đo được.
Lựa chọn của nhóm là coi khôn ngoan như một dạng chuyên môn, giống chuyên môn của người chơi cờ giỏi hay bác sĩ giỏi. Chỉ khác ở chỗ lĩnh vực chuyên môn ở đây không phải cờ vua hay y khoa, mà là "những vấn đề căn bản của đời sống": cách sống, ý nghĩa đời người, cách đối mặt với những quyết định khó, với sự bất định và với giới hạn của con người.
Năm tiêu chí của khôn ngoan
Mô hình Berlin chia tiêu chí đánh giá thành hai nhóm: hai tiêu chí cơ bản, có ở bất kỳ loại chuyên môn nào, và ba tiêu chí "siêu" (meta), riêng cho khôn ngoan.
| Nhóm | Tiêu chí | Hỏi gì ở câu trả lời |
|---|---|---|
| Cơ bản | Tri thức sự kiện phong phú | Người trả lời có hiểu biết rộng về bản chất con người, các mối quan hệ, các chặng đời, chuẩn mực xã hội không? |
| Cơ bản | Tri thức thủ tục phong phú | Có biết những cách xử lý, cân nhắc, cho lời khuyên, chia vấn đề làm nhiều bước không? |
| Siêu tiêu chí | Đặt trong bối cảnh cả đời người | Có xét tới các giai đoạn đời, các vai trò (gia đình, công việc, bạn bè), bối cảnh thời đại không? |
| Siêu tiêu chí | Tương đối về giá trị và khoan dung | Có thừa nhận mỗi người có giá trị và ưu tiên khác nhau, mà vẫn giữ một số giá trị chung không? |
| Siêu tiêu chí | Nhận biết và xử lý sự bất định | Có thấy rằng thông tin luôn thiếu, tương lai không đoán trước được, và có cách hành động hợp lý trong điều kiện ấy không? |
Tiêu chí "tương đối về giá trị" hay bị hiểu nhầm. Nó không có nghĩa là "giá trị nào cũng như nhau". Các tác giả nói rõ người khôn ngoan vẫn hướng tới điều tốt cho bản thân và người khác, chỉ là họ hiểu rằng cùng một lựa chọn có thể đúng với người này, sai với người kia, tuỳ vào điều mà mỗi người coi trọng.
Đo khôn ngoan bằng cách nào
Người tham gia được nghe hoặc đọc một tình huống ngắn và được yêu cầu nói to những gì họ nghĩ. Tình huống hay được dẫn nhất trong các bài viết của nhóm là: "Một cô gái 15 tuổi muốn kết hôn ngay. Người ta có thể cân nhắc và làm gì?"
Câu trả lời được ghi âm, chép lại thành văn bản, rồi giao cho nhiều người chấm đã được huấn luyện. Mỗi người chấm chỉ phụ trách một tiêu chí và cho điểm trên thang bảy bậc. Điểm khôn ngoan cuối cùng là trung bình của các tiêu chí.
Để thấy sự khác biệt, có thể hình dung hai kiểu trả lời cho tình huống trên:
- Điểm thấp: "Mười lăm tuổi mà lấy chồng là điên rồ. Không được. Phải ngăn cô ấy lại." Câu trả lời ngắn, một chiều, không hỏi thêm gì.
- Điểm cao: câu trả lời bắt đầu bằng việc nêu những điều cần biết thêm: cô ấy sống ở đâu, trong nền văn hoá nào, có bệnh nặng không, hoàn cảnh gia đình ra sao. Nó cân nhắc rằng ở một số nơi, kết hôn sớm là chuyện thường; rằng có thể có lý do đặc biệt; rằng phần lớn trường hợp thì đây là quyết định vội vàng và nên tìm hiểu vì sao cô muốn vậy. Nó đề xuất nói chuyện với cô, với gia đình, và thừa nhận không có câu trả lời chắc chắn.
Câu trả lời thứ hai không "đúng" hơn về kết luận, nhưng thể hiện đủ năm tiêu chí: hiểu biết, cách xử lý, bối cảnh, giá trị và bất định.
Những phát hiện chính
Khôn ngoan ở mức cao rất hiếm
Trong các nghiên cứu của nhóm, rất ít người đạt điểm cao trên thang bảy bậc; phần lớn câu trả lời rơi vào khoảng giữa. Các tác giả coi đây là điều hợp lý: khôn ngoan, theo định nghĩa của họ, là một chuẩn mực lý tưởng, và cũng như chuyên môn ở bất kỳ lĩnh vực nào, mức xuất sắc chỉ có ở một số ít người.
Tuổi tác không tự động tăng điểm
Ở người trưởng thành, nhóm Berlin không thấy điểm khôn ngoan tăng đều theo tuổi. Tuổi già không làm giảm điểm, nhưng cũng không tự làm tăng. Có một giai đoạn tăng rõ là từ tuổi thiếu niên đến đầu tuổi trưởng thành, khoảng 14 đến 25 tuổi, theo nghiên cứu của Monisha Pasupathi, Ursula Staudinger và Paul Baltes năm 2001. Mối liên hệ giữa khôn ngoan và tuổi tác được bàn kỹ ở mục riêng.
Kinh nghiệm nghề nghiệp có tác dụng
Một nghiên cứu năm 1994 của Jacqui Smith, Ursula Staudinger và Paul Baltes cho thấy các nhà tâm lý học lâm sàng đạt điểm cao hơn những người cùng trình độ học vấn làm nghề khác, nhất là ở các tiêu chí về tri thức thủ tục. Một nghiên cứu khác năm 1995 thấy những người được người khác đề cử là "khôn ngoan" cũng đạt điểm cao tương đương nhóm nhà tâm lý lâm sàng. Điều này gợi ý mô hình đo được điều gì đó gần với khôn ngoan mà người đời nhận ra.
Trí thông minh chỉ là một phần
Trí lực có tương quan với điểm khôn ngoan, nhưng không phải yếu tố quyết định. Các đặc điểm như cởi mở với trải nghiệm, phong cách tư duy, và kinh nghiệm sống đóng vai trò đáng kể. Những kết quả khác của nhóm Berlin, như việc bàn bạc với người thân giúp câu trả lời khôn ngoan hơn, được giới thiệu trong bài "Khôn ngoan có học được không".
Những lời phê bình
Mô hình Berlin có ảnh hưởng lớn nhưng không thiếu người phản biện. Các điểm phê bình chính:
- Quá thiên về nhận thức. Monika Ardelt, trong một bài phê bình năm 2004 trên Human Development, cho rằng mô hình đo tri thức về khôn ngoan, chứ chưa đo con người khôn ngoan. Một người có thể nói rất hay về cách xử lý xung đột mà ngoài đời vẫn nóng nảy. Mô hình gần như bỏ qua mặt cảm xúc và lòng trắc ẩn.
- Tình huống của người khác, không phải của mình. Người tham gia nghĩ về chuyện của một nhân vật giả định. Như các nghiên cứu sau này về "nghịch lý Solomon" cho thấy, khôn ngoan với chuyện người khác dễ hơn nhiều so với chuyện của chính mình.
- Tốn công và khó dùng rộng rãi. Mỗi câu trả lời cần nhiều người chấm đã qua huấn luyện, nên khó áp dụng cho mẫu lớn.
- Phụ thuộc khả năng diễn đạt. Người nói giỏi, học vấn cao có lợi thế khi trình bày suy nghĩ thành lời.
Để đáp lại phần nào, Ursula Staudinger và cộng sự về sau phân biệt "khôn ngoan chung" (hiểu biết về đời sống nói chung, như mô hình gốc đo) với "khôn ngoan cá nhân" (hiểu biết về chính cuộc đời mình), và phát triển thêm cách đo cho loại thứ hai, trong đó có công trình của Mickler và Staudinger năm 2008.
Góc nhìn hôm nay: dùng năm tiêu chí như một bảng kiểm
Dù không đi làm thí nghiệm, năm tiêu chí Berlin có thể dùng ngay như bảng kiểm khi phải cho ai đó lời khuyên về một chuyện lớn, hoặc tự cân nhắc một quyết định:
- Mình đã biết đủ chưa? Liệt kê những thông tin còn thiếu trước khi kết luận.
- Có những cách xử lý nào? Ít nhất ba hướng, không chỉ "nên" và "không nên".
- Bối cảnh ra sao? Người ấy đang ở chặng nào của đời, gánh những vai trò gì.
- Họ coi trọng điều gì? Có thể khác với điều mình coi trọng.
- Điều gì không chắc chắn? Và nếu mọi việc không như dự tính thì sao.
Nếu chỉ trả lời được câu thứ nhất và đã muốn kết luận, đó là dấu hiệu nên chậm lại. Người muốn đọc gốc có thể tìm bài của Baltes và Staudinger năm 2000 trên American Psychologist, trình bày đầy đủ mô hình và các kết quả chính.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình khôn ngoan Berlin là gì?
Đó là mô hình do Paul Baltes và cộng sự tại Viện Max Planck ở Berlin xây dựng từ giữa thập niên 1980, định nghĩa khôn ngoan là tri thức chuyên sâu về những vấn đề căn bản của đời sống. Khôn ngoan được đo bằng cách chấm điểm câu trả lời của người tham gia cho các tình huống đời sống khó.
Năm tiêu chí khôn ngoan của mô hình Berlin là gì?
Gồm hai tiêu chí cơ bản là tri thức sự kiện và tri thức thủ tục phong phú, cùng ba siêu tiêu chí: đặt vấn đề trong bối cảnh cả đời người, tương đối về giá trị và khoan dung, nhận biết và xử lý sự bất định.
Ai đạt điểm khôn ngoan cao trong mô hình Berlin?
Rất ít người đạt điểm cao. Nhóm đạt điểm tốt hơn trung bình gồm các nhà tâm lý học lâm sàng và những người được người khác đề cử là khôn ngoan. Tuổi tác ở người trưởng thành không tự động làm tăng điểm.
Mô hình Berlin bị phê bình ở điểm nào?
Lời phê bình chính, của Monika Ardelt và những người khác, là mô hình đo tri thức về khôn ngoan hơn là con người khôn ngoan, thiên về nhận thức và bỏ qua cảm xúc. Nó cũng tốn công chấm điểm và có lợi cho người diễn đạt giỏi.
Paul Baltes là ai?
Paul Baltes (1939–2006) là nhà tâm lý học người Đức, một trong những người đặt nền cho tâm lý học phát triển suốt đời. Ông lãnh đạo nhóm nghiên cứu tại Viện Max Planck về Phát triển Con người ở Berlin, nơi ra đời mô hình khôn ngoan Berlin.
