Lịch Poor Richard (Poor Richard's Almanack) là cuốn niên lịch Benjamin Franklin in hằng năm ở Philadelphia từ 1732 tới 1758, dưới bút danh Richard Saunders, một nhà chiêm tinh nghèo luôn bị vợ cằn nhằn. Ngoài lịch, thời tiết, tuần trăng, mỗi số chen vào những câu châm ngôn ngắn, dí dỏm, như "Early to bed and early to rise, makes a man healthy, wealthy and wise". Phần lớn các câu ấy Franklin không tự nghĩ ra mà gom và gọt lại từ kho tục ngữ châu Âu, điều chính ông thừa nhận.
Niên lịch là gì, vì sao Franklin làm
Ở các thuộc địa Bắc Mỹ thế kỷ 18, niên lịch là loại sách bán chạy nhất sau Kinh Thánh. Nhà nông cần biết tuần trăng, giờ mặt trời mọc, ngày phiên chợ, ngày lễ; ai cũng mua một cuốn mỗi năm. Với một chủ nhà in như Franklin, đây là nguồn thu ổn định.
Số đầu tiên in cuối năm 1732 cho năm 1733. Lịch bán rất chạy, thường được nêu là khoảng mười nghìn bản mỗi năm, một con số lớn với dân số thuộc địa lúc đó. Franklin giữ bút danh Richard Saunders suốt hai mươi lăm năm, sau đó bán lại việc in lịch, còn bản thân chuyển sang việc công.
Richard Saunders: một nhân vật được dựng khéo
Thay vì in lịch dưới tên mình, Franklin dựng một nhân vật: Richard Saunders, nhà chiêm tinh nghèo, làm lịch để kiếm tiền vì vợ là Bridget cứ than nghèo. Lời tựa mỗi năm là một câu chuyện nhỏ của nhân vật này, đọc rất vui.
Nổi tiếng nhất là trò đùa ở số đầu: Richard "tiên đoán" cái chết của Titan Leeds, người làm niên lịch đối thủ, vào một ngày giờ cụ thể. Năm sau Leeds phản đối, Franklin lại viết rằng Leeds chắc đã chết thật, vì một người còn sống không thể viết thô lỗ như thế. Trò này Franklin mượn từ Jonathan Swift, người từng chơi khăm nhà chiêm tinh John Partridge bằng một lời đoán chết dưới bút danh Isaac Bickerstaff năm 1708. Nhờ những trò như vậy, độc giả chờ lịch Poor Richard mỗi năm như chờ một tờ báo vui.
Những câu châm ngôn nổi tiếng
Bảng dưới đây ghi một số câu và năm xuất hiện trong lịch. Cột cuối nói rõ câu nào có gốc sớm hơn.
| Câu | Năm trong lịch | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Early to bed and early to rise, makes a man healthy, wealthy and wise | 1735 | Ngủ sớm dậy sớm thì khoẻ, giàu và khôn | Đã có trong sách tục ngữ Anh của John Clarke năm 1639 |
| Three may keep a secret, if two of them are dead | 1735 | Ba người giữ được bí mật nếu hai người đã chết | Ý giễu, gần với "tai vách mạch rừng" |
| Fish and visitors stink in three days | 1736 | Cá và khách để ba ngày thì bốc mùi | Ý có từ rất lâu trong tục ngữ châu Âu |
| Well done is better than well said | 1737 | Làm tốt hơn nói hay | Đặt việc làm lên trên lời nói suông |
| Experience keeps a dear school, yet fools will learn in no other | 1743 | Kinh nghiệm là trường học đắt tiền, nhưng kẻ dại chẳng chịu học trường nào khác | Câu hay bị trích sai thành "kinh nghiệm là người thầy tốt nhất" |
Một câu bị nhớ sai
Câu "A penny saved is a penny earned" (một xu tiết kiệm là một xu kiếm được) thường được gán cho Franklin. Trong lịch, câu gần nhất là "A penny saved is two pence clear" (năm 1737), và ý tiết kiệm như thế đã có trong tục ngữ Anh từ trước. Câu theo dạng "penny earned" mà người ta hay trích là dạng được chuốt lại về sau. Đây là ví dụ điển hình: tên tuổi lớn hút về mình những câu nói không hẳn của mình.
Câu thứ hai bị hiểu lệch
"Experience keeps a dear school" nghĩa đầy đủ là trường kinh nghiệm học phí đắt, nhưng kẻ dại chỉ chịu học ở đó. Tức là người khôn nên học từ sách, từ người khác cho đỡ tốn. Khi bị rút gọn thành "kinh nghiệm là người thầy tốt nhất", câu bị đảo hẳn nghĩa. Franklin không khen trường kinh nghiệm; ông chê người chỉ biết học ở đó.
Franklin thừa nhận: phần lớn không phải của tôi
Số lịch năm 1758 có lời tựa dài gom lại các câu hay nhất qua hai mươi lăm năm, đặt vào miệng một ông già tên Father Abraham đang nói với đám đông ở phiên chợ. Bài này sau được in riêng, nổi tiếng với tên The Way to Wealth (Con đường dẫn tới giàu có), và được dịch ra nhiều thứ tiếng, trong đó có bản tiếng Pháp nổi tiếng với tên La Science du Bonhomme Richard.
Ở cuối bài, nhân vật Richard tự thú, diễn ý: chưa tới một phần mười sự khôn ngoan ấy là của tôi, phần lớn là những gì tôi nhặt nhạnh từ lẽ phải của mọi thời đại và mọi dân tộc. Đó là một lời thật thà hiếm có. Franklin không tự nhận là tác giả của kho câu khôn ấy. Ông là người biên tập: chọn câu, gọt cho ngắn hơn, có vần hơn, hợp với người đọc Mỹ hơn.
Thứ khôn ngoan nào trong lịch Poor Richard
Nếu Hávamál là khôn ngoan của người đi đường giữa vùng đất lạnh, thì Poor Richard là khôn ngoan của người thợ, người buôn nhỏ ở một xã hội mới, nơi ai chăm chỉ và biết dành dụm thì có thể đi lên. Các chủ đề chính:
- Siêng năng: dậy sớm, đừng để mai việc hôm nay làm được, thời gian là thứ không tìm lại được.
- Tiết kiệm: lỗ nhỏ làm chìm thuyền lớn, đừng mua thứ không cần.
- Khiêm tốn và dè chừng: nhiều câu giễu kẻ khoe khoang, người nói nhiều, bác sĩ dốt, luật sư tham.
- Lời nói và việc làm: làm tốt hơn nói hay.
Các câu về tiền bạc có một wiki riêng trong hệ bàn sâu; ở đây chỉ cần thấy rằng với Franklin, tiết kiệm không chỉ là chuyện tiền mà là một phần của tính tự chủ: người không nợ ai thì không phải cúi đầu trước ai.
Giới hạn của Poor Richard
Nhà văn Mark Twain từng viết một bài châm biếm về những câu châm ngôn của Franklin, than rằng chúng đã hành hạ biết bao đứa trẻ bị cha mẹ bắt dậy sớm. Lời giễu có lý: nhiều câu là khẩu hiệu đạo đức của tầng lớp thợ thủ công, coi siêng năng là chìa khoá cho mọi thứ, mà đời thì phức tạp hơn. Người làm việc chăm chỉ vẫn có thể nghèo vì bệnh tật, thiên tai, bất công. Đọc Poor Richard nên đọc như sổ tay kinh nghiệm của một thời, không phải công thức thành công.
Góc nhìn hôm nay
Bài học lớn nhất từ lịch Poor Richard có lẽ không nằm ở câu nào, mà ở cách Franklin làm việc: nhặt kinh nghiệm của nhiều dân tộc, gọt cho gọn, đặt vào giọng một nhân vật vui tính để người ta chịu đọc, rồi thật thà nói rằng phần lớn không phải của mình.
Một việc làm được: lấy câu "Experience keeps a dear school" làm phép thử. Lần tới khi định làm một việc mới, sửa nhà, đổi nghề, mở quán, hãy tìm đọc hoặc hỏi ba người đã làm việc đó trước khi tự trả học phí bằng tiền và thời gian của mình. Đó chính là ý Franklin muốn nói.
Muốn đọc: các số lịch Poor Richard đã hết bản quyền, có trên các thư viện số; The Way to Wealth chỉ vài trang, đọc trong mười phút. Cuốn Tự truyện của Franklin, cũng đã có bản tiếng Việt, kể ông làm lịch thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Poor Richard's Almanack là gì?
Đó là niên lịch Benjamin Franklin in hằng năm ở Philadelphia từ 1732 tới 1758 dưới bút danh Richard Saunders. Ngoài lịch, thời tiết, tuần trăng, mỗi số có nhiều câu châm ngôn ngắn, dí dỏm, nhiều câu nay đã thành tục ngữ tiếng Anh.
Câu "Early to bed and early to rise" có phải của Franklin?
Câu xuất hiện trong lịch Poor Richard năm 1735, nhưng đã có trong sách tục ngữ Anh của John Clarke năm 1639. Franklin gom và phổ biến câu này chứ không phải người đặt ra.
"A penny saved is a penny earned" có phải lời Franklin không?
Không đúng nguyên văn. Trong lịch có câu "A penny saved is two pence clear" năm 1737, và ý này đã có trong tục ngữ Anh trước đó. Dạng "penny earned" phổ biến hiện nay là dạng được chuốt lại về sau.
The Way to Wealth là gì?
Đó là lời tựa của số lịch năm 1758, gom các câu hay nhất qua 25 năm vào bài nói của ông già Father Abraham ở phiên chợ. Bài được in riêng và dịch ra nhiều thứ tiếng, là văn bản nổi tiếng nhất của dòng lịch Poor Richard.
Franklin có tự nghĩ ra các câu châm ngôn không?
Phần lớn là không. Chính nhân vật Richard trong The Way to Wealth thừa nhận chưa tới một phần mười là của mình, còn lại nhặt từ kinh nghiệm của mọi thời đại và dân tộc. Công của Franklin là chọn lọc, gọt cho ngắn và dí dỏm hơn.
