Kinh Pháp Cú phẩm Ngu và phẩm Hiền trí: ba mươi câu kệ về khôn và dại

Kinh Pháp Cú (tiếng Pali: Dhammapada) là tập 423 câu kệ chia làm 26 phẩm, nằm trong Tiểu Bộ kinh của Tam tạng Pali. Hai phẩm bàn thẳng về khôn và dại là phẩm 5, phẩm Ngu (Bālavagga, câu 60–75), và phẩm 6, phẩm Hiền trí (Paṇḍitavagga, câu 76–89). Ba mươi câu kệ ngắn này vẽ chân dung kẻ ngu và người trí bằng những hình ảnh rất đời: cái muỗng múc canh, cái lưỡi nếm canh, tảng đá giữa gió, mặt hồ sâu lặng.

Kinh Pháp Cú là văn bản gì

Chữ dhamma là pháp, giáo lý; pada là câu, cũng là bước chân, con đường. Đây là một trong những văn bản Phật giáo được đọc và dịch nhiều nhất thế giới, vì câu ngắn, dễ thuộc, phần lớn bàn chuyện tu dưỡng tâm và hành xử hằng ngày hơn là giáo lý phức tạp.

Ngoài bản Pali còn có nhiều bản cùng dòng: bản chữ Hán Pháp cú kinh dịch đầu thế kỷ 3 (dài hơn, khoảng 39 phẩm), bản tiếng Gāndhārī viết trên vỏ cây bạch dương tìm được gần Khotan cuối thế kỷ 19, bản Patna, và bộ Udānavarga tiếng Phạn. Các bản giống nhau ở cốt lõi nhưng khác về số câu, thứ tự và từ ngữ. Kèm theo bản Pali có bộ chú giải Dhammapada-aṭṭhakathā, theo truyền thống gán cho Phật Âm (Buddhaghosa, thế kỷ 5), kể một câu chuyện làm nền cho mỗi câu kệ. Những câu chuyện này hay, nhưng là lớp chú giải ra đời muộn, không phải bản thân câu kệ.

Ở Việt Nam có nhiều bản dịch, từ bản Pali và từ bản Hán, trong đó có bản của Hoà thượng Thích Minh Châu và bản thơ của Thích Tịnh Minh. Các bản dịch này còn bản quyền, nên bài dưới đây chỉ diễn ý, kèm số câu để người đọc tự tra.

Kẻ ngu trong Kinh Pháp Cú là ai

Chữ bāla được dịch là "ngu", nhưng nghĩa gốc là trẻ con, non nớt. Kẻ ngu ở đây không phải người kém thông minh, mà là người chưa trưởng thành về tâm: hành động theo tham, sân, không thấy hậu quả, không biết mình đang sai. Một người học rộng vẫn có thể là bāla theo nghĩa này.

Những câu đáng nhớ của phẩm Ngu

• Câu 60: đêm dài với người mất ngủ, đường dài với người mỏi chân, vòng sinh tử dài với kẻ ngu không biết chánh pháp. Ba hình ảnh tăng dần, từ cái ai cũng từng trải tới cái trừu tượng.
• Câu 62: kẻ ngu lo "con tôi, của tôi", trong khi chính thân mình còn không phải của mình, huống gì con cái, của cải.
• Câu 63: kẻ ngu biết mình ngu thì nhờ đó mà có phần trí; kẻ ngu tự cho mình là trí mới thật đáng gọi là ngu. Đây là câu hay được so với lời Khổng Tử "biết thì nói là biết" trong Luận ngữ.
• Câu 64–65: kẻ ngu dù suốt đời gần người trí cũng không hiểu pháp, như cái muỗng múc canh mà không biết vị canh; người trí gần người trí chỉ một lúc đã hiểu, như cái lưỡi nếm canh.
• Câu 69: khi việc ác chưa chín quả, kẻ ngu tưởng nó ngọt như mật; khi quả chín, kẻ ngu mới chịu khổ.
• Câu 71: việc ác đã làm không trổ quả ngay, như sữa không đông lại liền, nhưng âm ỉ theo kẻ ngu như lửa vùi dưới tro.

Hình ảnh muỗng và lưỡi đáng dừng lại. Cái muỗng ngày nào cũng ngâm trong canh. Cái lưỡi chỉ chạm một lần. Khác nhau không ở thời gian tiếp xúc mà ở việc có cảm nhận được hay không. Người ta có thể ngồi cạnh một người thầy giỏi nhiều năm mà không học được gì, nếu không thật sự mở lòng ra nếm.

Người trí trong phẩm Hiền trí

Chữ paṇḍita là người trí, người hiền. Phẩm 6 không tả người trí như kẻ biết nhiều, mà như người tự điều phục được mình và đứng vững trước khen chê.

Câu 76: người chỉ lỗi như người chỉ kho báu

Đây có lẽ là câu thực dụng nhất của cả phẩm. Ai cũng biết góp ý là quý, nhưng hiếm ai thấy dễ chịu khi bị chỉ lỗi. Câu kệ đổi hẳn khung nhìn: người chỉ lỗi không phải kẻ phá đám mà là người mang tới một thứ có giá. Câu 77 nói tiếp phía bên kia: người dám khuyên sẽ được người tốt quý và bị kẻ xấu ghét. Tức là phản ứng của ta trước lời góp ý cũng nói lên ta thuộc loại nào.

Câu 80: ba người thợ

Ba nghề được chọn đều là nghề uốn một vật liệu cứng đầu theo ý mình: dòng nước, cây tên, khúc gỗ. Người trí cũng làm việc đó, nhưng vật liệu là chính mình. Câu kệ này cũng xuất hiện gần như y hệt ở phẩm 10 (câu 145), cho thấy hình ảnh này được ưa dùng trong truyền thống.

Cặp ngu – trí: so với các dòng khôn ngoan khác

Kinh Pháp Cú dùng cặp đối lập ngu – trí giống sách Châm ngôn của Kinh Thánh dùng cặp dại – khôn, và giống tục ngữ Việt dùng cặp khôn – dại. Nhưng điểm khác rõ nhất là mục đích. Châm ngôn hay Ptahhotep nhắm tới sống yên ổn, được trọng trong xã hội. Kinh Pháp Cú, theo đúng giáo lý Phật giáo, nhắm tới giải thoát khỏi khổ, nên "trí" gắn với việc thấy rõ vô thường, buông tham ái. Ở mức phổ thông, nhiều câu vẫn dùng được cho người không theo Phật giáo, miễn là đọc đúng ngữ cảnh.

Chỗ dễ sai khi trích Kinh Pháp Cú

• Danh ngôn giả "Phật dạy": trên mạng có rất nhiều câu kiểu "Phật dạy: ..." không có trong Kinh Pháp Cú hay bất kỳ kinh nào. Một câu thật luôn có số phẩm, số câu.
• Nhầm câu kệ với truyện chú giải: truyện kể kèm mỗi câu là của bộ chú giải ra đời muộn, không nên trích như lời trong kinh.
• Lẫn bản Pali với bản Hán: bản Hán dài hơn và đánh số khác. Khi trích nên ghi bản nào.
• Hiểu "ngu" là khinh người: bāla là non nớt về tâm, và câu 63 cho thấy kẻ ngu biết mình ngu đã bắt đầu có trí. Đây không phải lời phán xét người khác mà là tấm gương soi mình.

Góc nhìn hôm nay

Ba mươi câu kệ của hai phẩm này đọc chưa tới mười lăm phút. Nhưng có thể dùng chúng như một bảng tự xét: tuần này mình là cái muỗng hay cái lưỡi, khi nghe người khác góp ý mình thấy họ chỉ kho báu hay thấy họ phá đám, trước một lời khen chê mình có lay như cành cây không?

Một việc làm được: chọn câu 76 làm câu của tuần. Mỗi lần có người chỉ lỗi, kể cả khi họ nói không khéo, thử ghi một dòng "kho báu hôm nay là gì". Cuối tuần đọc lại, bạn sẽ thấy phần lớn lời góp ý khó nghe lại chứa thứ mình cần sửa nhất.

Muốn đọc kỹ hơn: các bản dịch tiếng Việt từ Pali có thể tìm ở chùa và nhà sách Phật giáo; bản tiếng Anh của K. R. Norman (The Word of the Doctrine, Pali Text Society, 1997) có chú thích ngữ văn kỹ, thích hợp với ai muốn so từng chữ.