Sách Châm ngôn và sách Giảng viên là hai trong ba sách khôn ngoan của Kinh Thánh Hebrew (sách thứ ba là Gióp), cũng nằm trong Cựu Ước của Kitô giáo. Châm ngôn là tuyển tập lời răn ngắn, tin rằng sống ngay thẳng và chăm chỉ thì được yên ổn. Giảng viên (bản Tin Lành tiếng Việt gọi là Truyền đạo) lại là lời suy tư của một người già đặt câu hỏi về chính niềm tin ấy, mở đầu bằng câu "Hư không của sự hư không". Đọc hai sách cạnh nhau là thấy hai mặt của khôn ngoan: quy tắc để sống, và giới hạn của mọi quy tắc.
Tên gọi và vị trí trong Kinh Thánh
| Châm ngôn | Giảng viên | |
|---|---|---|
| Tên Hebrew | Mishlê (các câu ví, châm ngôn) | Qohelet (người triệu tập, người nói trước hội chúng) |
| Tên Hy Lạp – Latinh | Proverbia | Ecclesiastes |
| Tên trong bản tiếng Việt | Châm ngôn | Giảng viên (Công giáo) · Truyền đạo (Tin Lành) |
| Số chương | 31 | 12 |
| Người được gán | Vua Solomon (cùng vài người khác) | "Con vua Đa-vít, làm vua tại Giê-ru-sa-lem", truyền thống hiểu là Solomon |
| Giọng chính | Lời răn, lạc quan, dạy người trẻ | Suy tư, hoài nghi, của người đã sống đủ lâu |
Truyền thống gán cả hai sách cho vua Solomon, người mà sách Các Vua kể là được ban sự khôn ngoan. Giới nghiên cứu hiện nay phần lớn coi Châm ngôn là kết quả biên tập qua nhiều thế kỷ, còn Giảng viên thường được xếp vào khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên dựa vào ngôn ngữ, dù niên đại vẫn còn bàn. Bài này bàn hai sách như văn bản văn hoá – văn học, không đi vào câu hỏi tín ngưỡng.
Sách Châm ngôn: một tuyển tập nhiều lớp
Đọc kỹ thì thấy Châm ngôn tự nói mình gồm nhiều phần, mỗi phần có tiêu đề riêng:
- Chương 1–9: phần mở đầu dài, giọng người cha dạy con ("Hỡi con, hãy nghe lời khuyên dạy của cha"), có hình tượng nàng Khôn ngoan đứng ở cổng thành, ngã tư đường mà kêu gọi người qua lại.
- Chương 10 đến 22 câu 16: "Châm ngôn của Solomon", hàng trăm câu hai vế, phần lớn đứng độc lập.
- Chương 22 câu 17 đến 24 câu 22: "Lời của người khôn ngoan". Đây là đoạn mà năm 1924 Adolf Erman chỉ ra có nhiều chỗ gần với Lời dạy của Amenemope của Ai Cập. Mức độ và chiều vay mượn vẫn được bàn, nhưng mối liên hệ thì phần lớn giới nghiên cứu thừa nhận.
- Chương 25–29: châm ngôn của Solomon "mà các người của Ê-xê-chia, vua Giu-đa, đã sao chép", tức sách tự ghi lại một lần biên tập.
- Chương 30 và 31: lời của Agur và lời mẹ vua Lemuel dạy con, kết bằng bài thơ về người vợ đảm đang (31:10–31), mỗi câu bắt đầu bằng một chữ cái Hebrew theo thứ tự.
Câu then chốt và câu "mâu thuẫn"
Câu mà sách tự đặt làm khung là 1:7, theo Bản Truyền thống 1926: "Sự kính sợ Đức Giê-hô-va là khởi đầu sự tri thức; còn kẻ ngu muội khinh bỉ sự khôn ngoan và lời khuyên dạy." Với người biên tập, khôn ngoan không tách khỏi niềm tin; đó là đặc điểm riêng của Châm ngôn so với Ptahhotep.
Chỗ thú vị nhất cho người bàn về khôn ngoan là 26:4–5. Câu 4 khuyên đừng đáp kẻ dại theo cái dại của nó, kẻo mình cũng thành như nó. Câu 5, ngay sau, lại khuyên hãy đáp kẻ dại theo cái dại của nó, kẻo nó tưởng mình khôn. Hai câu ngược nhau được đặt sát nhau là có chủ ý: không có quy tắc nào tự áp dụng được, người khôn phải đọc tình huống để biết lúc nào im, lúc nào đáp.
Những chủ đề lặp lại
Lời nói (lưỡi có quyền sống chết), cơn giận (người chậm giận hơn người dũng sĩ), sự lười biếng (hãy đi tới con kiến mà xem cách nó làm), bạn bè, rượu, của cải, công lý nơi cổng thành. Nhiều câu có cấu trúc đối: người khôn thì thế này, kẻ dại thì thế kia. Cặp "khôn – dại" là xương sống của cả sách, gần với cách tục ngữ Việt đặt "khôn" cạnh "dại".
Sách Giảng viên: khi quy tắc không ứng nghiệm
Nếu Châm ngôn là sách của người trẻ đang học luật chơi của đời, thì Giảng viên là sách của người đã chơi xong và ngồi nhìn lại. Câu mở đầu (1:2), Bản Truyền thống 1926: "Hư không của sự hư không, hư không của sự hư không, thảy đều hư không."
Chữ được dịch là "hư không" trong tiếng Hebrew là hebel, nghĩa đen là hơi thở, làn hơi, khói. Nó không hẳn mang nghĩa "vô nghĩa" mà gần với "thoảng qua, không nắm được". Hiểu theo nghĩa đen này, câu mở đầu bớt bi quan hơn: mọi thứ như hơi thở, có thật nhưng không giữ lại được.
Những ý nổi bật
- Không có gì mới dưới mặt trời (1:9): điều đã có sẽ còn có, điều đã làm sẽ còn làm.
- Mọi việc có thời của nó (3:1–8): "Phàm sự gì có thì tiết; mọi việc dưới trời có kỳ định", rồi liệt kê từng cặp: thời sinh và thời chết, thời trồng và thời nhổ, thời khóc và thời cười, thời im lặng và thời nói.
- Khôn ngoan cũng có giới hạn: người viết kể mình đã ra sức tìm hiểu khôn ngoan, rồi nhận ra nhiều khôn ngoan thì nhiều phiền não, và người khôn cũng chết như kẻ dại.
- Hãy vui hưởng những gì đang có: ăn bánh, uống rượu với lòng vui, sống với người mình thương trong những ngày ngắn ngủi. Lời khuyên này lặp lại nhiều lần, như điểm tựa giữa những câu hỏi không lời đáp.
Cuối sách có phần kết (12:9–14), giọng khác hẳn, như của một người biên tập đứng ngoài, nhắc người đọc kính sợ Thiên Chúa và giữ điều răn. Nhiều học giả cho rằng phần này được thêm vào để "cân" lại giọng hoài nghi của toàn sách. Truyền thống Do Thái cũng ghi lại rằng các bậc thầy thời cổ từng bàn cãi có nên giữ sách này trong kinh điển hay không.
So hai sách: hai tầng của khôn ngoan
| Câu hỏi | Châm ngôn | Giảng viên |
|---|---|---|
| Đời có quy luật không? | Có, làm đúng thì được yên | Có, nhưng ta không thấu được hết |
| Người khôn được gì? | Sống lâu, được trọng, nhà cửa yên | Hơn kẻ dại như ánh sáng hơn bóng tối, nhưng cũng chết như nhau |
| Nên làm gì? | Nghe lời dạy, giữ miệng, chăm chỉ | Làm hết sức việc trước mắt, biết vui với phần mình |
| Hình thức | Câu ngắn hai vế, đứng độc lập | Đoạn suy tư dài, giọng tự sự ngôi thứ nhất |
Hai sách không phủ định nhau. Một người trẻ cần bộ quy tắc của Châm ngôn để khỏi dại. Một người đã từng thấy người ngay gặp hoạn nạn cần Giảng viên để khỏi tuyệt vọng hoặc khỏi trở nên cay đắng. Việc người xưa giữ cả hai trong cùng một kinh điển cho thấy họ không coi khôn ngoan là một công thức.
Dấu vết trong văn hoá
Nhiều thành ngữ châu Âu bắt nguồn từ hai sách này. Câu "nothing new under the sun" trong tiếng Anh là từ Giảng viên 1:9. Đoạn "mọi việc có thời" (3:1–8) được Pete Seeger phổ thành bài Turn! Turn! Turn!, ban nhạc The Byrds thu âm năm 1965 và đưa lên đầu bảng xếp hạng Mỹ. Hình tượng người vợ đảm đang ở Châm ngôn 31 thường được đọc trong đám cưới của nhiều cộng đồng.
Ở Việt Nam, bản dịch Kinh Thánh tiếng Việt đầu tiên dùng rộng rãi là Bản Truyền thống 1926 của Hội Thánh Tin Lành; người Công giáo dùng các bản dịch khác về sau, trong đó có bản của Nhóm Phiên dịch các Giờ Kinh Phụng vụ. Hai bản dùng tên sách khác nhau (Truyền đạo và Giảng viên), nên khi tra cứu nên biết cả hai tên.
Góc nhìn hôm nay
Không cần chia sẻ niềm tin của người viết vẫn có thể lấy được hai bài học từ hai sách. Từ Châm ngôn 26:4–5: một lời khuyên đúng chỉ đúng trong tình huống của nó. Từ Giảng viên 3: có thời nói và có thời im, cái khó là nhận ra mình đang ở thời nào.
Một việc làm được: đọc liền một mạch Giảng viên trong một buổi tối, chỉ mười hai chương, rồi đọc lại chương 10 của Châm ngôn. Ghi ra một câu của mỗi sách mà bạn thấy đúng với mình lúc này, kèm số chương và câu. Lần sau nghe ai trích "theo Kinh Thánh", bạn sẽ có thói quen hỏi: chương mấy, câu mấy?
Câu hỏi thường gặp
Sách Châm ngôn do ai viết?
Truyền thống gán phần lớn sách cho vua Solomon, nhưng chính sách có ghi những phần của người khác như "lời của người khôn ngoan", Agur, và mẹ vua Lemuel. Giới nghiên cứu hiện nay coi đây là tuyển tập được biên tập qua nhiều thế kỷ.
Sách Giảng viên và sách Truyền đạo có phải là một không?
Đúng, đó là cùng một sách, tên Hebrew là Qohelet, tên Hy Lạp là Ecclesiastes. Bản Công giáo tiếng Việt gọi là Giảng viên, Bản Truyền thống 1926 của Tin Lành gọi là Truyền đạo.
"Hư không của sự hư không" nghĩa là gì?
Đây là câu mở đầu sách Giảng viên (1:2). Chữ Hebrew được dịch là "hư không" là hebel, nghĩa đen là hơi thở, làn khói. Câu này nhấn mạnh mọi thứ đều thoảng qua, không nắm giữ được, hơn là nói mọi thứ đều vô nghĩa.
Vì sao Châm ngôn có hai câu khuyên ngược nhau về kẻ dại?
Châm ngôn 26:4 khuyên đừng đáp kẻ dại theo cái dại của nó, câu 5 lại khuyên hãy đáp. Hai câu được đặt sát nhau có chủ ý, để cho thấy khôn ngoan là biết chọn lời khuyên hợp tình huống chứ không phải thuộc một quy tắc.
Ba sách khôn ngoan trong Kinh Thánh là những sách nào?
Trong Kinh Thánh Hebrew, ba sách thường được xếp vào dòng khôn ngoan là Châm ngôn, Gióp và Giảng viên. Kinh Thánh Công giáo và Chính Thống giáo còn có thêm sách Huấn ca và sách Khôn ngoan.
