Lời dạy của Ptahhotep: sách khuyên răn Ai Cập cổ và Papyrus Prisse

Lời dạy của Ptahhotep là một tập khuyên răn của Ai Cập cổ, đặt vào miệng vị tể tướng Ptahhotep dưới triều vua Djedkare Isesi (Vương triều thứ 5, khoảng thế kỷ 25–24 trước Công nguyên). Bản đầy đủ nhất nằm trên Papyrus Prisse, chép thời Trung Vương quốc, nay ở Thư viện Quốc gia Pháp. Văn bản gồm phần mở đầu, khoảng 37 lời khuyên và phần kết, xoay quanh những chuyện rất đời: biết nghe, giữ miệng, đừng tham, đừng kiêu vì cái mình biết.

Ptahhotep là ai, văn bản ra đời khi nào

Theo lời mở đầu của chính văn bản, Ptahhotep là tể tướng (vizier) đã già, xin nhà vua cho phép truyền lại kinh nghiệm cho người sẽ thay mình làm "cây gậy chống của tuổi già". Ở Saqqara có lăng mộ của những vị quan mang tên Ptahhotep thời Cổ Vương quốc, nhưng chưa thể khẳng định ai trong số đó là tác giả.

Điểm cần nói rõ: bối cảnh của văn bản là Cổ Vương quốc, nhưng bản chép sớm nhất còn lại thuộc Trung Vương quốc, tức muộn hơn vài trăm năm. Giới Ai Cập học còn bàn cãi văn bản được soạn từ thời Cổ Vương quốc rồi chép lại, hay được soạn ở Trung Vương quốc và gán cho một bậc hiền nhân xưa để thêm uy tín. Việc gán sách cho người nổi tiếng thời trước là thói quen phổ biến của dòng sách lời răn Ai Cập. Vì vậy, gọi đây là "cuốn sách cổ nhất thế giới" như nhiều trang mạng vẫn viết là không chính xác.

Papyrus Prisse và các bản chép

Cuộn Papyrus Prisse mang tên Émile Prisse d'Avennes, nhà Ai Cập học nghiệp dư người Pháp, người mua được nó ở Thebes năm 1847. Việc có nhiều bản chép từ nhiều thời cho thấy văn bản được chép đi chép lại trong trường dạy viết: học trò tập chữ bằng cách chép lời răn, vừa luyện tay vừa thấm nội dung.

Mở đầu: một bức tranh tuổi già

Đoạn mở đầu nổi tiếng vì tả tuổi già rất thật, không tô vẽ. Diễn ý theo bản dịch tiếng Anh của Miriam Lichtheim: tuổi già đã tới, mắt mờ, tai nặng, sức yếu đi, tim hay quên, không nhớ nổi chuyện hôm qua; cái tốt thành cái xấu, mùi vị không còn. Ngay sau đó, vị tể tướng xin được dạy người kế nhiệm.

Cách mở bài này đáng chú ý. Người già không được tả như bậc thánh hiền toàn năng, mà như người đang mất dần sức lực và trí nhớ. Chính vì sắp mất nên phải trao lại. Khôn ngoan ở đây là thứ tích lại trong một đời làm việc, cần chuyển sang người khác trước khi quá muộn, chứ không phải món quà trời cho.

Lời khuyên đầu tiên: đừng kiêu vì cái mình biết

Lời khuyên số 1 thường được trích nhiều nhất. Diễn ý: đừng kiêu ngạo vì hiểu biết của mình, đừng tự tin vì mình là người có học; hãy bàn với kẻ dốt cũng như với người thông thái, vì giới hạn của nghề chưa ai chạm tới, không người thợ nào đạt tới chỗ hoàn hảo. Lời hay còn ẩn kín hơn ngọc lục bảo, vậy mà có khi tìm thấy nơi những cô gái hầu đang xay bột.

Hình ảnh cuối rất mạnh với người Ai Cập cổ: người xay bột là tầng lớp thấp nhất trong nhà. Một vị tể tướng bảo người kế nhiệm rằng lời khôn có thể đến từ chỗ đó, tức là đừng lấy địa vị người nói làm thước đo giá trị lời nói.

Những chủ đề lớn trong 37 lời khuyên

Biết nghe

Chữ "nghe" (sḏm) là sợi chỉ xuyên suốt, nhất là ở phần kết, nơi người viết chơi chữ liên tục quanh việc nghe: người con biết nghe lời cha thì sống lâu, được trọng; người không nghe thì như kẻ chết khi còn sống. Một lời khuyên về người đến cầu xin rất hợp với hôm nay: không phải điều gì người ta xin cũng chiều được, nhưng được lắng nghe tử tế đã làm dịu lòng họ. Ai từng làm ở quầy tiếp dân, phòng chăm sóc khách hàng hay làm cha mẹ đều hiểu câu này.

Giữ miệng và biết lúc nói

Văn bản dạy cách cư xử trước ba loại người tranh luận: người giỏi hơn mình, người ngang mình, người kém mình. Với người hơn, đừng cãi lấy được. Với người ngang, im lặng khi họ nói sai sẽ khiến người khác thấy mình hơn họ. Với người kém, đừng đè bẹp họ cho hả. Đây là kiểu phân tình huống rất thực dụng, không có một lời khuyên chung cho mọi lúc.

Ngồi cùng mâm với người trên

Có lời khuyên chi tiết về phép ăn khi ngồi cùng người có quyền: lấy cái người ta đưa, nhìn vào thứ trước mặt mình, đừng nhìn chòng chọc người chủ, đừng nói khi chưa được hỏi. Đọc thì buồn cười, nhưng đó đúng là thứ một viên quan trẻ cần biết để giữ chỗ đứng trong triều.

Đừng tham

Lòng tham được gọi là một thứ bệnh nặng không chữa được, làm chia rẽ cha mẹ, anh em, vợ chồng. Đây là một trong những đoạn đạo đức rõ nhất của văn bản.

Maat: lẽ phải bền lâu

Đằng sau mọi lời khuyên là khái niệm Maat: trật tự, sự thật, lẽ phải. Văn bản nói Maat lớn lao và bền lâu, kẻ làm sai luật có thể được lợi trước mắt nhưng cuối cùng Maat vẫn còn. Khôn ngoan theo Ptahhotep là sống thuận theo Maat chứ không chỉ là khéo léo để lên chức.

Những chỗ dễ đọc sai

• Không phải sách của mọi người. Người được dạy là con nhà quan sắp nhận chức. Nhiều lời khuyên chỉ có nghĩa trong triều đình Ai Cập.
• Về phụ nữ: có lời khuyên người chồng thương vợ, cho vợ ăn no mặc ấm, làm vợ vui lòng; nhưng nằm trong khuôn khổ người đàn ông làm chủ nhà, phản ánh xã hội lúc đó.
• Bản dịch khác nhau khá nhiều. Tiếng Ai Cập Trung kỳ còn nhiều từ khó, các bản Prisse và London lại khác chữ. Một câu "Ptahhotep nói" trên mạng mà không ghi bản dịch thì nên dè chừng. Không ít câu gán cho Ptahhotep là diễn ý rất xa, thậm chí không có trong văn bản.

Góc nhìn hôm nay

Đọc Ptahhotep hôm nay, điều đọng lại không phải phép ăn trong triều mà là hai ý: lời hay có thể đến từ người thấp nhất trong nhà, và người đến nhờ mình cần được nghe trước khi cần được giải quyết. Cả hai đều áp được vào chỗ làm, vào gia đình.

Một việc làm được: lần tới khi có người đến xin bạn điều gì mà bạn không thể đáp ứng, hãy thử nghe hết, nhắc lại điều họ cần bằng lời của mình, rồi mới trả lời. Bốn nghìn năm trước, một vị quan già đã ghi điều này lại như kinh nghiệm quý nhất để truyền cho người thay mình.

Muốn đọc thêm: bản dịch tiếng Anh của Miriam Lichtheim, Ancient Egyptian Literature, tập 1 (University of California Press, 1973); bản của R. B. Parkinson trong The Tale of Sinuhe and Other Ancient Egyptian Poems 1940–1640 BC (Oxford, 1997), có phần giới thiệu về bối cảnh trường dạy viết.