Văn chương khôn ngoan là gì: dòng sách lời răn cổ nhất của nhân loại

Văn chương khôn ngoan (wisdom literature) là tên các nhà nghiên cứu đặt cho dòng văn bản dạy cách sống ở đời: những lời răn ngắn, thường đặt vào miệng một người cha, một vị quan già hay một nhà vua đang dạy con. Dòng văn này cổ nhất còn giữ được là ở Lưỡng Hà và Ai Cập, với bản chép từ khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên. Từ đó nó xuất hiện gần như ở mọi nền văn minh có chữ viết, từ sách Châm ngôn của người Do Thái, Kinh Pháp Cú của Phật giáo, tới Hávamál của người Bắc Âu và lịch Poor Richard của Benjamin Franklin.

Cái tên này từ đâu ra

Người Ai Cập cổ không nói "văn chương khôn ngoan". Họ gọi loại sách này là sebayt, nghĩa là "lời dạy", "lời giáo huấn". Người Do Thái có chữ hokmah (sự khôn ngoan) và gọi các câu ngắn là mashal (châm ngôn, lời ví). Cụm từ "wisdom literature" là của giới nghiên cứu Kinh Thánh phương Tây thời cận đại, ban đầu dùng để gom ba cuốn trong Cựu Ước là Châm ngôn, Gióp và Giảng viên, cộng thêm hai cuốn ngoài kinh điển Do Thái là Huấn ca (Sirach) và Khôn ngoan (Wisdom of Solomon).

Đến khi các văn bản Ai Cập và Lưỡng Hà được giải mã trong thế kỷ 19 và 20, người ta thấy chúng giống các sách kia tới mức khó coi là ngẫu nhiên. Năm 1924, nhà Ai Cập học người Đức Adolf Erman chỉ ra rằng một đoạn sách Châm ngôn (chương 22 câu 17 tới chương 24 câu 22) có nhiều chỗ gần với Lời dạy của Amenemope, một văn bản Ai Cập thời Tân Vương quốc. Từ đó cái tên được nới ra cho mọi dòng sách khuyên răn của vùng Cận Đông cổ, rồi rộng hơn nữa, cho những văn bản cùng tính chất ở các nơi khác.

Cũng nên biết: một số học giả hiện nay cho rằng "văn chương khôn ngoan" là nhãn của người đời sau, không phải một thể loại mà người xưa tự ý thức. Dùng nó như một cái kệ sách tiện lợi thì được, đừng coi là một định nghĩa có ranh giới cứng.

Những văn bản cổ nhất còn lại

Bảng dưới đây xếp vài cột mốc theo thời gian. Năm tháng là khoảng ước định của giới nghiên cứu, nhiều chỗ còn bàn cãi, nhất là thời điểm sáng tác so với thời điểm bản chép.

Những nét chung đến lạ

Đặt các văn bản này cạnh nhau, người đọc dễ thấy chúng giống nhau ở cả hình thức lẫn đề tài, dù cách nhau hàng nghìn năm và hàng nghìn cây số.

Hình thức: cha dạy con, câu ngắn, có đối

Khung kể quen thuộc nhất là người lớn tuổi dạy người trẻ: Shuruppak dạy con, Ptahhotep dạy người sẽ thay mình, sách Châm ngôn mở bằng lời "Hỡi con, hãy nghe lời khuyên dạy của cha". Câu thường ngắn, hai vế đối nhau hoặc nhắc lại nhau, rất dễ nhớ và dễ truyền miệng. Đây là dấu vết của thời mà phần lớn người ta học bằng tai chứ không bằng mắt.

Đề tài: lời nói, cơn giận, cái bụng và người ngoài

Gần như sách nào cũng bàn những chuyện rất đời: giữ miệng, đừng nóng giận, ăn uống có chừng mực khi ngồi cùng mâm với người trên, đừng tham, chọn bạn, đối xử với người làm, giữ lời hứa. Ít khi có triết lý trừu tượng. Người viết nhắm vào người sắp ra làm quan, làm chủ nhà, đi buôn, tức là những người phải va chạm hằng ngày.

Một trật tự làm nền

Đằng sau những lời khuyên nhỏ thường có một ý niệm lớn về trật tự của thế giới: Maat của Ai Cập (lẽ phải, sự cân bằng), "kính sợ Chúa" trong sách Châm ngôn, Pháp (dhamma) trong Kinh Pháp Cú. Khôn ngoan theo nghĩa này là sống thuận với trật tự ấy, còn dại là đi ngược nó rồi chuốc hậu quả.

Hai giọng: lạc quan và hoài nghi

Không phải văn bản khôn ngoan nào cũng nói "làm đúng thì được phúc". Giới nghiên cứu thường chia hai dòng.

• Dòng lời răn (instruction): tin rằng thế giới có quy luật, cứ chăm chỉ, giữ miệng, ngay thẳng thì sẽ ổn. Ptahhotep, phần lớn sách Châm ngôn, Hesiod, Poor Richard thuộc dòng này.
• Dòng suy tư hoài nghi: đặt câu hỏi khi quy luật ấy không ứng nghiệm. Người ngay mà vẫn khổ thì sao? Sách Gióp, sách Giảng viên ("Hư không của sự hư không"), và ở Lưỡng Hà có bài thơ Ludlul bēl nēmeqi ("Ta sẽ ca ngợi chúa tể của sự khôn ngoan") kể về một người chịu khổ không rõ vì sao.

Hai dòng này không chống nhau mà bổ sung nhau. Dòng thứ nhất cho người trẻ một bộ quy tắc để bắt đầu. Dòng thứ hai nhắc người đã sống đủ lâu rằng quy tắc nào cũng có giới hạn. Một người đọc tỉnh táo cần cả hai.

Ở phương Đông và ở Việt Nam

Trung Hoa có một kho rất lớn những tập câu khôn: từ các sách kinh điển như Luận ngữ, Đạo Đức Kinh, tới các tập phổ thông dùng dạy trẻ và dạy người bình dân như Tăng quảng hiền văn, rồi các tập tuỳ bút khuyên sống như Thái căn đàm cuối đời Minh. Ở Ấn Độ, ngoài Kinh Pháp Cú còn có dòng văn nīti (xử thế), tiêu biểu là các truyện lồng truyện của Panchatantra.

Người Việt tiếp nhận nhiều sách loại này qua chữ Hán, đồng thời có kho tục ngữ, ca dao riêng làm cùng một việc: truyền lại kinh nghiệm sống bằng câu ngắn, có vần. Các sách gia huấn và tập câu khôn dạy trẻ trong truyền thống Việt đã có wiki khác trong hệ bàn riêng, ở đây chỉ nhắc để thấy Việt Nam không đứng ngoài dòng chảy này.

Đọc văn chương khôn ngoan sao cho tỉnh táo

Sách khuyên răn cổ rất dễ bị trích ra khỏi ngữ cảnh rồi biến thành "danh ngôn" trên mạng. Vài điều nên nhớ khi đọc:

1. Tên tác giả thường là danh nghĩa. Gán sách cho một bậc vua quan, hiền nhân nổi tiếng là thói quen chung của thời cổ, nhằm tăng uy tín cho lời dạy. Sách Châm ngôn gán cho vua Solomon, Ptahhotep gán cho một vị tể tướng thời Cổ Vương quốc, nhưng giới nghiên cứu phần lớn coi đó là quy ước văn chương.
2. Lời khuyên mang dấu thời đại. Nhiều câu về phụ nữ, người hầu, kẻ ngoại bang phản ánh xã hội lúc ấy. Đọc để hiểu người xưa nghĩ gì, không phải để áp nguyên xi vào hôm nay.
3. Các câu có khi mâu thuẫn nhau, và đó là chủ ý. Sách Châm ngôn chương 26 câu 4 và 5 đặt sát nhau hai lời khuyên ngược chiều về việc có nên đáp lời kẻ dại hay không. Ý của người biên tập: khôn ngoan là biết lúc nào dùng câu nào, không phải thuộc lòng một câu.
4. Kiểm nguồn trước khi trích. Rất nhiều câu "theo Kinh Thánh", "theo lời Phật dạy" lưu hành trên mạng không có trong văn bản nào. Câu thật thì luôn chỉ ra được sách, chương, câu.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu đọc từ đâu

Nếu muốn tự đọc dòng văn này mà không bị ngợp, có thể đi theo thứ tự sau, mỗi văn bản chỉ mất một hai buổi tối:

• Sách Châm ngôn, chương 1 đến 9: phần mở đầu có cấu trúc rõ, giới thiệu hình tượng "nàng Khôn ngoan" đứng giữa phố kêu gọi. Bản dịch tiếng Việt Bản Truyền thống 1926 có thể đọc tự do.
• Kinh Pháp Cú, phẩm 5 và phẩm 6: ba mươi câu kệ ngắn về kẻ ngu và người trí, đọc xong trong mười lăm phút.
• Lời dạy của Ptahhotep: có bản dịch tiếng Anh của Miriam Lichtheim trong bộ Ancient Egyptian Literature, tập 1 (1973), là bản giới nghiên cứu hay dùng.
• Hávamál: bản dịch tiếng Anh của Carolyne Larrington trong The Poetic Edda (Oxford, 1996) dễ đọc, có chú thích.

Một việc làm được ngay: chọn ba câu khuyên răn bạn hay nghe người lớn nhắc, rồi thử tìm xem câu đó nằm ở sách nào, chương nào. Bạn sẽ ngạc nhiên vì có câu đúng là cổ hơn ta tưởng, còn có câu hoá ra chỉ mới ra đời trên mạng vài năm.