Bài kiểm tra gương (mirror test) là phép thử do nhà tâm lý học Gordon Gallup Jr. công bố năm 1970: đánh dấu một vết màu lên chỗ con vật chỉ thấy được qua gương, rồi xem nó có chạm vào vết trên chính người mình không. Tinh tinh, đười ươi, bonobo đã vượt qua; một con voi châu Á, cá heo mũi chai, vài con chim ác là cũng có kết quả dương tính; cá bàng chài dọn vệ sinh năm 2019 gây tranh cãi lớn. Phép thử cho biết một điều có thật, nhưng hỏng bài không có nghĩa là con vật không có ý thức về bản thân.
Gallup và bốn con tinh tinh
Ý tưởng soi gương cho thú không mới. Charles Darwin từng ghi chép về con đười ươi cái tên Jenny ở vườn thú London năm 1838, quan sát nó ngạc nhiên trước tấm gương. Nhưng quan sát kiểu ấy không phân biệt được con vật hiểu "đó là mình" hay chỉ tưởng có một con khác.
Gallup, khi ấy làm ở Đại học Tulane, nghĩ ra một cách tách bạch. Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Science năm 1970, ông cho bốn con tinh tinh làm quen với gương trong mười ngày. Lúc đầu chúng doạ dẫm, chào hỏi hình trong gương như với một con lạ. Vài ngày sau, chúng bắt đầu dùng gương để soi những chỗ không tự nhìn được: trong miệng, kẽ răng, lưng.
Rồi ông gây mê từng con, bôi một vết thuốc nhuộm đỏ không mùi lên lông mày và tai — chỗ chúng chỉ thấy được qua gương. Khi tỉnh, không có gương, chúng hầu như không sờ vào vết. Đặt gương lại, chúng sờ vào vết trên chính mặt mình nhiều lần, có con đưa ngón tay lên ngửi. Nhóm khỉ cùng làm bài, dù đã quen gương lâu, vẫn coi hình là một con khác.
Cách thiết kế này có hai điểm thông minh. Gây mê để con vật không cảm thấy lúc bị bôi. Thuốc nhuộm không mùi, không làm ngứa, để con vật chỉ biết đến vết nhờ gương.
Những loài đã được thử
| Loài | Nghiên cứu tiêu biểu | Kết quả |
|---|---|---|
| Tinh tinh | Gallup, 1970 | Vượt qua; về sau thấy không phải con nào cũng qua, tuỳ tuổi và kinh nghiệm |
| Đười ươi, bonobo | Nhiều nghiên cứu từ thập niên 1970–1990 | Thường vượt qua |
| Khỉ đột | Nhiều nghiên cứu | Phần lớn không qua; vài cá thể sống lâu với người có kết quả dương tính; còn bàn cãi |
| Cá heo mũi chai | Diana Reiss và Lori Marino, 2001 | Vặn mình trước gương để xem chỗ bị đánh dấu |
| Voi châu Á | Joshua Plotnik, Frans de Waal, Diana Reiss, 2006 | Một trên ba con (con voi cái tên Happy ở vườn thú Bronx) vượt qua |
| Ác là châu Âu | Helmut Prior và cộng sự, 2008 | Một số cá thể cố gỡ miếng dán màu dưới cổ khi có gương |
| Cá bàng chài dọn vệ sinh | Masanori Kohda và cộng sự, 2019 | Nhiều cá được đánh dấu cọ cổ họng xuống nền sau khi soi gương; cách hiểu còn tranh cãi |
| Khỉ rhesus | Nhiều nghiên cứu; Chang và cộng sự, 2015 | Thường không qua, nhưng qua được sau khi huấn luyện đặc biệt |
Kết quả ở voi cho thấy một chuyện hay gặp: không phải cá thể nào trong loài cũng qua. Hai con voi còn lại, Maxine và Patty, có quan tâm tới gương nhưng không sờ vào vết. Ở người cũng vậy: trẻ em thường bắt đầu nhận ra vết son trên mũi mình trong gương vào khoảng 18–24 tháng tuổi, theo nghiên cứu của Beulah Amsterdam năm 1972, nhưng tuổi có thể khác nhau nhiều.
Vụ cá bàng chài: khi phép thử đụng trần
Năm 2019, nhóm của Masanori Kohda (Đại học Thành phố Osaka) công bố trên PLoS Biology rằng cá bàng chài dọn vệ sinh — loài cá nhỏ chuyên ăn ký sinh trùng trên mình cá lớn — có hành vi giống như vượt qua bài kiểm tra gương. Cá được tiêm một vết màu nâu dưới da cổ họng. Sau khi soi gương, chúng cọ cổ họng xuống nền đáy, như để cạo vết đi. Không có gương, hoặc vết trong suốt, chúng không làm vậy.
Kết quả này đặt giới nghiên cứu trước một thế khó. Nếu chấp nhận phép thử là bằng chứng nhận ra bản thân, thì phải chấp nhận cả một loài cá nhỏ. Nếu không chấp nhận, thì phải giải thích vì sao phép thử lại đáng tin với tinh tinh.
- Phía nghi ngờ, trong đó có chính Gallup, cho rằng cá có thể chỉ phản ứng với một vết trông giống ký sinh trùng — thứ chúng chuyên chú ý — chứ không hiểu đó là mình.
- Phía nhóm Kohda và một số nhà nghiên cứu khác cho rằng hoặc phải nhận cá có dạng tự nhận biết nào đó, hoặc phải thừa nhận bài kiểm tra gương không đo được thứ người ta tưởng. Nhóm tiếp tục công bố các nghiên cứu sau đó, cho thấy cá nhận ra khuôn mặt của chính mình.
Đến nay chưa có đồng thuận. Đây là ví dụ tốt về việc một phép thử nổi tiếng không có giá trị tuyệt đối; nó chỉ có nghĩa trong một khung giải thích, và khung ấy đang được bàn lại.
Vì sao hỏng bài không có nghĩa là "không biết mình"
Bài kiểm tra gương được thiết kế bởi một loài sống bằng mắt. Nó ngầm giả định rằng con vật quan tâm tới thị giác, quan tâm tới một vết lạ trên người, và có cách chạm vào vết.
- Chó sống bằng mũi nhiều hơn mắt. Năm 2017, nhà nghiên cứu nhận thức chó Alexandra Horowitz thử một "tấm gương mùi": chó ngửi lâu hơn khi mẫu nước tiểu của chính nó bị pha thêm mùi lạ, so với mẫu nguyên. Đó là một gợi ý, không phải bằng chứng hoàn chỉnh, rằng chó có thể nhận ra mùi của mình.
- Khỉ rhesus hỏng bài khi thử theo cách thường, nhưng năm 2015 nhóm của Liangtang Chang ở Thượng Hải huấn luyện chúng bằng cách chiếu tia sáng gây cảm giác nhẹ lên mặt trước gương, và sau đó nhiều con biết dùng gương soi vết. Năng lực có thể có sẵn mà không bộc lộ trong bài chuẩn.
- Văn hoá ở người. Năm 2011, Tanya Broesch và cộng sự thử bài vết son với trẻ ở vùng nông thôn Kenya và thấy rất ít trẻ chạm vào vết, khác hẳn trẻ ở Mỹ cùng tuổi. Không ai cho rằng trẻ Kenya không nhận ra mình. Có thể các em không quen gương, hoặc được dạy không tự ý làm gì trước người lạ.
Kết quả dương tính cho biết con vật có thể liên hệ hình trong gương với cơ thể mình. Kết quả âm tính cho biết rất ít.
Góc nhìn hôm nay: thử với con mèo, con chó nhà bạn
Bạn có thể quan sát con vật nhà mình trước một tấm gương lớn, không cần bôi vết gì:
- Tuần đầu: ghi lại phản ứng — xù lông, gầm gừ, vờn, phớt lờ? Đa số chó mèo coi hình là một con khác, rồi dần mất hứng.
- Thử một tình huống: đứng sau con vật, cầm món đồ chơi nó thích, để nó chỉ thấy món đồ trong gương. Nó quay lại tìm phía sau hay lao vào gương? Quay lại là dấu hiệu nó hiểu gương phản chiếu không gian — một năng lực khác với nhận ra chính mình.
- Đừng kết luận con vật "không thông minh" vì nó hỏng bài. Nhớ bài học từ chó và cá: phép thử nói về phép thử nhiều không kém nói về con vật.
Đừng bôi thuốc nhuộm hay dán gì lên người con vật — trong nghiên cứu, việc đó đi kèm thú y, gây mê và quy trình đạo đức chặt chẽ. Muốn đọc thêm, cuốn của Frans de Waal (2016) có một chương kể chi tiết các bài kiểm tra gương với voi.
Câu hỏi thường gặp
Bài kiểm tra gương là gì?
Là phép thử do Gordon Gallup Jr. công bố năm 1970: bôi một vết màu lên chỗ con vật chỉ thấy được qua gương, rồi xem nó có chạm vào vết trên chính cơ thể mình khi soi gương không. Chạm vào vết được coi là dấu hiệu con vật nhận ra hình trong gương là chính nó.
Những loài nào vượt qua bài kiểm tra gương?
Tinh tinh, đười ươi, bonobo thường vượt qua. Cá heo mũi chai, một con voi châu Á, một số cá thể ác là châu Âu cũng có kết quả dương tính. Cá bàng chài dọn vệ sinh có kết quả giống vượt qua nhưng cách hiểu còn tranh cãi.
Chó có nhận ra mình trong gương không?
Chó thường không vượt qua bài kiểm tra gương bằng mắt. Nhưng chó sống bằng mũi, và một nghiên cứu năm 2017 của Alexandra Horowitz gợi ý rằng chó có thể nhận ra mùi của chính mình, nên hỏng bài gương không có nghĩa là chó không có ý thức về bản thân.
Trẻ em nhận ra mình trong gương từ mấy tuổi?
Theo nghiên cứu kinh điển của Beulah Amsterdam năm 1972, trẻ thường bắt đầu chạm vào vết son trên mũi mình khi soi gương vào khoảng 18–24 tháng tuổi. Tuổi cụ thể khác nhau giữa các trẻ và giữa các nền văn hoá.
Vì sao cá bàng chài vượt bài kiểm tra gương lại gây tranh cãi?
Vì nếu chấp nhận kết quả, phải thừa nhận một loài cá nhỏ có dạng tự nhận biết; còn nếu bác bỏ, phải giải thích vì sao phép thử vẫn đáng tin với loài khác. Một số nhà khoa học cho rằng cá chỉ phản ứng với vết giống ký sinh trùng.
