Chaser là một con chó giống border collie ở bang South Carolina, Mỹ, được nhà tâm lý học John Pilley dạy thuộc tên 1.022 món đồ chơi khác nhau, kết quả công bố cùng Alliston Reid năm 2011 trên tạp chí Behavioural Processes. Chaser không chỉ nhớ tên: nó đoán được tên mới thuộc về món đồ mới bằng cách loại trừ, hiểu tên chung như "bóng", và tách được tên đồ vật khỏi động từ. Các nghiên cứu về sau cho thấy những con chó học tên giỏi như vậy rất hiếm, nên Chaser nói về khả năng của một số cá thể hơn là của mọi con chó.
Ông giáo sư về hưu và con chó con
John Pilley (1928–2018) là giáo sư tâm lý học ở Wofford College, thành phố Spartanburg. Khi đã nghỉ hưu, ông nhận nuôi một con border collie con năm 2004 và đặt tên là Chaser. Ông từng đọc về Rico, một con chó ở Đức biết khoảng 200 tên đồ vật (Juliane Kaminski, Josep Call và Julia Fischer công bố trên Science năm 2004), và tự hỏi giới hạn nằm ở đâu.
Ông dạy Chaser mỗi ngày bốn đến năm tiếng, suốt khoảng ba năm. Mỗi món đồ có một tên riêng viết bằng bút lông lên chính nó: những con thú nhồi bông, những quả bóng, đĩa ném, đồ nhựa. Để nhớ hết, Pilley phải giữ một danh sách. Khi số đồ lên tới 1.022, ông dừng lại — không phải vì Chaser hết sức học, mà vì việc dạy và kiểm tra chiếm quá nhiều thời gian.
Kiểm tra cho đúng: bài học từ ngựa Hans
Con số 1.022 chỉ đáng tin nếu cách thử loại được mọi gợi ý vô tình từ người. Pilley và Reid biết rõ bài học ngựa Hans (có bài riêng trong danh mục này), nên thiết kế phép thử như sau:
- Mỗi lần thử, 20 món đồ được chọn ngẫu nhiên từ toàn bộ kho, đặt ở phòng bên.
- Người ra lệnh đứng sau một tấm che, không nhìn thấy đồ, không nhìn thấy Chaser khi nó chọn.
- Chaser phải vào phòng, tìm đúng món được gọi tên trong 20 món, mang ra.
- Phép thử lặp lại định kỳ trong suốt quá trình dạy, trên những món đồ đã học từ lâu lẫn mới học.
Kết quả: Chaser chọn đúng ở mức cao hơn hẳn mức đoán mò trong mọi đợt thử, kể cả với những món học từ nhiều tháng trước. Không có ai trong phòng để nó đọc nét mặt.
Không chỉ là nhớ tên
Thứ làm nghiên cứu về Chaser có giá trị hơn một kỷ lục là ba khả năng đi kèm.
Học bằng cách loại trừ
Đặt một món đồ chưa từng thấy giữa những món đã biết, rồi gọi một cái tên chưa từng nghe. Chaser chọn món mới. Nó suy ra: tên lạ chắc thuộc về đồ lạ. Trẻ em làm đúng điều này khi học từ, và các nhà tâm lý học gọi là "ánh xạ nhanh" hay học bằng loại trừ. Rico cũng làm được trong nghiên cứu năm 2004. Điều quan trọng hơn: với Chaser, một lần chọn đúng nhờ loại trừ chưa đủ để nhớ lâu; nó cần thêm vài lần luyện mới giữ được tên ấy. Hiểu được và nhớ được là hai việc khác nhau.
Tên riêng và tên chung
Chaser học được rằng mỗi quả bóng có tên riêng, đồng thời tất cả đều là "ball" (bóng). Tương tự với "Frisbee" (đĩa ném) và "toy" (đồ chơi nói chung, phân biệt với đồ vật không được phép chơi). Một món đồ có thể thuộc hai lớp tên cùng lúc — đây là cấu trúc rất cơ bản của ngôn ngữ người.
Tên tách khỏi hành động
Pilley ghép ba động từ — lấy, đẩy bằng mũi, chạm bằng chân — với nhiều tên đồ vật theo những tổ hợp chưa từng luyện. Chaser làm đúng phần lớn tổ hợp. Nghĩa là với nó, "Lamb" không phải một lệnh "đi lấy con cừu" gộp làm một, mà là cái tên của một vật, có thể ghép với nhiều hành động. Các tác giả coi đây là bằng chứng rằng tên đồ vật đóng vai trò của một từ chỉ vật, chứ không chỉ là một tín hiệu kích hoạt hành vi. Những nghiên cứu sau của Pilley còn thử các câu ba thành phần, như mang món này tới món kia; phần này được bàn nhiều hơn và có ít nhóm khác lặp lại.
Chaser hiếm đến mức nào
Từ năm 2004 đến 2019, khi Chaser mất ở tuổi 15, câu chuyện của nó khiến nhiều người tin rằng con chó nào cũng có thể học hàng trăm từ nếu chủ chịu khó. Các nghiên cứu sau đó cho bức tranh khác.
Nhóm của Claudia Fugazza và Ádám Miklósi ở Đại học Eötvös Loránd (Budapest) đã tìm kiếm có hệ thống những con chó học được tên đồ vật, trong đó có một đợt kêu gọi chủ nuôi trên khắp thế giới gửi chó tham gia thử thách vào năm 2020. Họ gọi những con này là "chó học từ có năng khiếu". Kết quả họ công bố từ năm 2021:
| Nhóm chó | Kết quả điển hình |
|---|---|
| Chó "có năng khiếu" (ít, phần lớn là border collie) | Học được tên món đồ mới chỉ sau một số ít lần nghe, nhớ được hàng chục đến hàng trăm tên |
| Chó bình thường được dạy cùng phương pháp | Phần lớn không học được tên đồ vật dù luyện trong nhiều tháng, dù vẫn học tốt các lệnh hành động |
Nhóm Budapest cho rằng học tên đồ vật là một năng lực chỉ một số ít cá thể có, không hẳn do giống chó hay do chủ dạy. Đây là chỗ cần đọc tin cho tỉnh: Chaser chứng minh điều có thể ở loài chó, không chứng minh điều thường gặp. Câu "chó hiểu hơn một nghìn từ" mà gán cho mọi con chó là sai.
Chaser cho thấy gì về trí khôn
Có ba điều đáng giữ lại.
- Năng lực và môi trường đi cùng nhau. Chaser có năng khiếu, nhưng nó cũng được một nhà tâm lý học dành cho hàng nghìn giờ. Con chó có năng khiếu mà không ai dạy sẽ không bao giờ lộ ra.
- Động lực quan trọng như phương pháp. Pilley dùng chính việc được chạy, được ném đồ, được chơi với chủ làm phần thưởng, thay vì đồ ăn. Border collie là giống chó chăn gia súc, được chọn lọc qua nhiều thế hệ để làm việc chăm chú theo hiệu lệnh của người. Đời sống của giống chó ấy khớp với kiểu học này.
- Hiểu khác với nói. Chaser hiểu tên đồ vật, nhưng điều đó không có nghĩa là nó "có ngôn ngữ" như người. Nó không tạo câu, không hỏi lại. Các nhà nghiên cứu thận trọng khi so với trẻ nhỏ.
Pilley viết lại toàn bộ câu chuyện trong cuốn Chaser: Unlocking the Genius of the Dog Who Knows a Thousand Words (2013, viết cùng Hilary Hinzmann). Ông mất năm 2018, một năm trước Chaser.
Góc nhìn hôm nay: thử dạy tên một món đồ cho chó nhà
Nếu muốn thử, cách làm gần với Pilley và an toàn cho con vật:
- Chọn một món đồ chó đã thích, đặt cho nó một tên ngắn, dễ phân biệt.
- Gọi tên khi chơi với món đó, nhiều lần trong vài ngày, thưởng bằng việc chơi tiếp.
- Thêm món thứ hai, tên khác hẳn, rồi đặt cả hai trên sàn và bảo chó mang món được gọi.
- Kiểm tra mù: nhờ người khác xếp đồ ở phòng bên, bạn đứng ngoài và gọi. Chỉ kết quả khi bạn không thấy mới tính.
Phần lớn chó sẽ không học được — và theo nghiên cứu, đó là chuyện bình thường, không phải lỗi của chó hay của bạn. Nếu con chó của bạn học nhanh khác thường, nên biết rằng nhóm nghiên cứu ở Budapest từng kêu gọi chủ nuôi những con chó như vậy liên hệ để tham gia nghiên cứu. Đừng ép chó luyện quá sức; dừng khi nó chán.
Câu hỏi thường gặp
Chó Chaser biết bao nhiêu từ?
Chaser thuộc tên riêng của 1.022 món đồ chơi, theo nghiên cứu John Pilley và Alliston Reid công bố năm 2011. Nó còn hiểu một số tên chung như "bóng", "đĩa ném" và vài động từ như lấy, đẩy bằng mũi, chạm bằng chân.
Chaser là giống chó gì?
Chaser là một con border collie cái, giống chó chăn gia súc của vùng biên giới Anh – Scotland. Nó sinh năm 2004 và mất năm 2019 ở tuổi 15 tại bang South Carolina, Mỹ.
Có phải con chó nào cũng học được hàng nghìn từ như Chaser?
Không. Các nghiên cứu của nhóm Claudia Fugazza ở Budapest từ năm 2021 cho thấy chỉ một số ít chó học được tên đồ vật nhanh; phần lớn chó được dạy cùng cách không học được, dù vẫn học tốt các lệnh hành động.
Làm sao biết Chaser không đọc cử chỉ của chủ?
Người ra lệnh đứng sau tấm che, không thấy đồ vật và không thấy Chaser lúc nó chọn. Các món đồ được chọn ngẫu nhiên và đặt ở phòng bên, nên Chaser không thể dựa vào ánh mắt hay cử động của người như ngựa Hans.
Học bằng loại trừ là gì?
Là khi nghe một cái tên lạ, con vật hay đứa trẻ chọn món đồ lạ trong số những món đã biết, vì suy ra tên mới thuộc về đồ mới. Chaser và chó Rico ở Đức đều làm được điều này.
