Ayumu là con tinh tinh đực sinh năm 2000 ở Viện Nghiên cứu Linh trưởng thuộc Đại học Kyoto, nổi tiếng nhờ một nghiên cứu năm 2007 của Sana Inoue và Tetsuro Matsuzawa: nhìn các chữ số từ 1 đến 9 hiện ngẫu nhiên trên màn hình chưa đầy một phần tư giây, Ayumu vẫn nhớ đúng vị trí và chạm theo thứ tự, trong khi các sinh viên đại học được thử cùng bài làm kém hẳn. Kết quả này gây tiếng vang, rồi bị một số nhà nghiên cứu phản biện rằng người được luyện đủ lâu cũng làm tốt. Cuộc tranh luận ấy dạy nhiều về trí khôn không kém kết quả ban đầu.
Gia đình Ai và dự án ở Inuyama
Câu chuyện bắt đầu từ mẹ của Ayumu. Năm 1978, Tetsuro Matsuzawa, khi ấy là nhà nghiên cứu trẻ ở Viện Nghiên cứu Linh trưởng Đại học Kyoto đặt tại thành phố Inuyama, tỉnh Aichi, bắt đầu làm việc với một con tinh tinh cái tên Ai. Ông dạy Ai dùng các ký hiệu trên bàn phím máy tính, rồi các chữ số Ả Rập. Năm 1985, ông công bố trên Nature rằng Ai có thể chọn đúng chữ số tương ứng với số lượng đồ vật được cho xem. Dự án mang tên "Dự án Ai" kéo dài nhiều thập kỷ.
Năm 2000, ba con tinh tinh con ra đời trong cộng đồng tinh tinh của viện, trong đó có Ayumu, con của Ai. Nhóm nghiên cứu theo dõi các con non lớn lên cạnh mẹ, xem chúng học từ mẹ thế nào. Ayumu xem mẹ làm bài trên màn hình cảm ứng từ khi còn rất nhỏ, rồi tự làm.
Bài thử năm 2007
Inoue và Matsuzawa công bố trên tạp chí Current Biology tháng 12 năm 2007. Đối tượng gồm ba tinh tinh con (Ayumu, Cleo, Pal), ba tinh tinh mẹ của chúng, và một nhóm sinh viên đại học Nhật Bản. Có hai dạng bài.
Bài che số
Các chữ số từ 1 đến 9 hiện ở những vị trí ngẫu nhiên trên màn hình. Ngay khi đối tượng chạm vào số 1, mọi số còn lại bị thay bằng những ô vuông trắng giống hệt nhau. Phải nhớ ô nào là số 2, ô nào là số 3… và chạm đúng thứ tự.
Bài giữ hạn chế
Dạng khó hơn: năm chữ số hiện ra trong một khoảng rất ngắn — 650, 430 hoặc chỉ 210 mili giây — rồi bị che hết trước khi đối tượng kịp chạm vào số nào. 210 mili giây là khoảng thời gian quá ngắn để mắt người kịp đảo nhìn từ chỗ này sang chỗ khác.
| Thời gian hiện số | Ayumu | Sinh viên đại học |
|---|---|---|
| 650 mili giây | Đúng ở mức cao | Đúng ở mức khá |
| 430 mili giây | Gần như không đổi | Giảm |
| 210 mili giây | Vẫn gần như không đổi | Giảm rõ rệt |
Hai điều được báo chí chú ý nhất: độ chính xác của Ayumu gần như không giảm khi thời gian ngắn lại, và các tinh tinh con nói chung làm tốt hơn các tinh tinh mẹ. Nhóm tác giả cho rằng tinh tinh non có một dạng trí nhớ tức thời, chụp lại cả khung cảnh, vượt trội so với người trưởng thành ở loại bài này.
Phản biện: người luyện có bắt kịp không
Kết quả nhanh chóng bị thử lại. Hai phản biện tiêu biểu:
- Năm 2009, Alan Silberberg và David Kearns công bố trên Animal Cognition rằng khi cho người luyện bài một thời gian, có người đạt mức tương đương Ayumu. Họ chỉ ra một chỗ chênh lệch: Ayumu đã làm những bài kiểu này hàng nghìn lần, còn sinh viên trong nghiên cứu gốc chỉ làm ít.
- Năm 2010, Peter Cook và Margaret Wilson công bố trên Psychonomic Bulletin & Review rằng người được thử ở dạng bài gần giống cũng cho kết quả khá cao, và cách tính điểm có thể ảnh hưởng đến kết luận.
Nhóm Kyoto đáp lại bằng các phân tích bổ sung, cho rằng Ayumu vẫn nhỉnh hơn người được luyện ở những điểm cụ thể như tốc độ phản ứng. Đến nay, cách tóm tắt thận trọng nhất là: Ayumu có trí nhớ tức thời về vị trí rất tốt, ít nhất ngang với người giỏi nhất được luyện; việc tinh tinh "vượt trội người" ở năng lực này nói chung thì chưa được chứng minh chắc chắn. Câu "tinh tinh có trí nhớ tốt hơn người" thường gặp trên mạng là cách nói quá.
Giả thuyết đánh đổi nhận thức
Từ kết quả của Ayumu, Matsuzawa đưa ra một giả thuyết đáng suy nghĩ, ông gọi là "giả thuyết đánh đổi nhận thức". Đại ý: tổ tiên chung của người và tinh tinh có thể từng có trí nhớ tức thời rất mạnh, có ích khi phải nắm nhanh một khung cảnh — đâu là quả chín, đâu là đối thủ, lối nào để chạy. Trong quá trình tiến hoá, loài người có thể đã "đổi" bớt năng lực ấy lấy những năng lực khác, như ngôn ngữ, ký hiệu, khả năng mô tả khung cảnh bằng lời và truyền lại cho người khác.
Đây là một giả thuyết, không phải kết luận. Nó khó kiểm chứng trực tiếp và đã bị phản biện cả về dữ liệu lẫn lập luận. Nhưng nó gợi một cách nhìn đáng giữ: trí khôn không phải một chiếc thang đi lên mãi; có những năng lực loài người không có nhiều, không phải vì kém, mà vì đời sống của tổ tiên ta đã chọn hướng khác.
Điều Ayumu dạy về cách học
Đọc kỹ, nghiên cứu về Ayumu chứa ít nhất ba bài học không liên quan tới con số mili giây.
- Học bằng cách xem. Ayumu học bài trên màn hình phần lớn từ việc quan sát mẹ, không phải từ huấn luyện từng bước. Matsuzawa nhấn mạnh việc học qua quan sát giữa mẹ và con ở tinh tinh là chậm, kéo dài nhiều năm, giống một kiểu học nghề.
- Tuổi trẻ có lợi thế riêng. Các tinh tinh con làm tốt hơn tinh tinh mẹ ở bài trí nhớ tức thời. Ở người cũng vậy, một số năng lực xử lý nhanh mạnh nhất ở tuổi trẻ — chuyện thay đổi trí tuệ theo tuổi được bàn ở danh mục khác của wiki.
- So sánh công bằng là khó. Ayumu đã làm hàng nghìn bài, sinh viên làm vài chục. Muốn so người với tinh tinh, phải so ở mức luyện tập tương đương. Câu hỏi "ai giỏi hơn" luôn đi kèm câu hỏi "giỏi trong điều kiện nào".
Góc nhìn hôm nay: tự làm thử bài của Ayumu
Bạn có thể làm một phiên bản đơn giản của bài che số để cảm nhận độ khó, không cần máy tính:
- Cắt chín mảnh giấy nhỏ, viết các số từ 1 đến 9, mặt sau để trắng.
- Nhờ một người xếp năm mảnh bất kỳ, mặt có số ngửa lên, rải ngẫu nhiên trên bàn.
- Bạn nhìn trong một hơi thở, rồi người kia lật úp tất cả.
- Chạm lần lượt theo thứ tự từ số nhỏ nhất. Lật lên kiểm tra.
Phần lớn người làm sẽ thấy năm số đã khó, và chín số gần như không thể nếu chỉ nhìn chớp nhoáng. Rồi thử luyện mỗi ngày vài phút trong một tuần, xem có tiến bộ không — bạn sẽ tự trải nghiệm đúng câu hỏi mà Silberberg và Kearns đặt ra. Có một số ứng dụng mô phỏng bài thử này nếu muốn chính xác hơn về thời gian.
Muốn đọc thêm, Matsuzawa và cộng sự có nhiều bài tổng quan bằng tiếng Anh về "Dự án Ai"; cuốn của Frans de Waal (2016) có một đoạn bàn về Ayumu và tranh luận quanh nó.
Câu hỏi thường gặp
Tinh tinh Ayumu là ai?
Ayumu là một con tinh tinh đực sinh năm 2000 ở Viện Nghiên cứu Linh trưởng thuộc Đại học Kyoto, con của tinh tinh Ai. Nó nổi tiếng vì nghiên cứu năm 2007 cho thấy nó nhớ vị trí các chữ số hiện chớp nhoáng trên màn hình rất tốt.
Ayumu nhớ số nhanh đến mức nào?
Trong nghiên cứu của Inoue và Matsuzawa năm 2007, năm chữ số chỉ hiện trong 210 mili giây rồi bị che, Ayumu vẫn chạm đúng thứ tự vị trí với độ chính xác gần như không đổi so với khi số hiện lâu hơn, trong khi sinh viên đại học làm kém hẳn.
Tinh tinh có trí nhớ tốt hơn người không?
Chưa thể nói chắc. Ayumu nhớ vị trí tức thời rất tốt, nhưng các nghiên cứu năm 2009 và 2010 cho thấy người được luyện đủ lâu cũng đạt mức gần tương đương. Câu "tinh tinh nhớ tốt hơn người" là cách nói quá.
Giả thuyết đánh đổi nhận thức là gì?
Là giả thuyết của Tetsuro Matsuzawa cho rằng loài người có thể đã đánh đổi một phần trí nhớ tức thời mạnh của tổ tiên chung lấy năng lực ngôn ngữ và ký hiệu. Đây là giả thuyết còn tranh luận, khó kiểm chứng trực tiếp.
Mẹ của Ayumu là ai?
Là tinh tinh cái Ai, đối tượng chính của "Dự án Ai" do Tetsuro Matsuzawa bắt đầu năm 1978. Ai học dùng ký hiệu và chữ số, và năm 1985 Matsuzawa công bố trên Nature rằng Ai chọn đúng chữ số ứng với số lượng đồ vật.
