Aesop và La Fontaine là hai kho ngụ ngôn có chung nhiều cốt truyện nhưng khác nhau về gần như mọi thứ còn lại. Ngụ ngôn Aesop là truyện văn xuôi ngắn của Hy Lạp cổ, truyền miệng hàng thế kỷ rồi mới được chép lại, tác giả gần như chỉ là một cái tên. Ngụ ngôn La Fontaine là thơ Pháp thế kỷ 17, in thành 12 quyển từ năm 1668 đến 1694, có một tác giả rõ ràng, một văn phong riêng và một thái độ riêng với đời.
Aesop: một cái tên nhiều hơn một con người
Gần như mọi điều ta biết về Aesop đều đến từ người khác kể lại. Nguồn sớm nhất là sử gia Herodotus (thế kỷ 5 TCN). Trong quyển II bộ Sử ký (đoạn 134), ông nhắc "Aesop người kể chuyện" là nô lệ của một người tên Iadmon ở đảo Samos, sống vào khoảng thế kỷ 6 TCN, và bị người Delphi giết. Herodotus nhắc như nhắc một nhân vật ai cũng biết, không kể thêm.
Sau đó là những mảnh rời. Aristotle trong Tu từ học (quyển II, chương 20) kể Aesop từng bênh một chính khách ở Samos bằng truyện con cáo bị ve chó bám, từ chối để con nhím gỡ giúp vì sợ lứa ve mới còn đói hơn. Plato trong Phaedo kể rằng những ngày cuối trong tù, Socrates đem truyện Aesop chuyển thành thơ cho khuây khoả. Đến thời La Mã có hẳn một cuốn Đời Aesop — một tiểu thuyết dân gian tả ông xấu xí, nói lắp rồi được thần ban tài ăn nói. Các nhà nghiên cứu coi cuốn này là văn chương giải trí, không phải tiểu sử.
Vì thế giới học thuật thường nói thận trọng: có thể đã có một người kể chuyện tên Aesop, nhưng "ngụ ngôn Aesop" là cái nhãn dán cho một kho truyện ngắn có hình thù chung, gom từ nhiều nguồn, nhiều thời.
Kho truyện Aesop được chép lại thế nào
Truyện Aesop đi qua nhiều lớp người biên soạn. Mỗi lớp để lại dấu tay của mình.
- Khoảng năm 300 TCN: Demetrius xứ Phalerum soạn một tập truyện Aesop bằng văn xuôi. Tập này đã mất, chỉ còn được nhắc tên trong danh mục tác phẩm.
- Thế kỷ 1 SCN: Phaedrus, một người nô lệ được Hoàng đế Augustus trả tự do, viết lại truyện Aesop thành thơ Latin, năm quyển.
- Khoảng thế kỷ 1–2 SCN: Babrius viết lại bằng thơ Hy Lạp.
- Các tuyển tập văn xuôi Hy Lạp chép tay thời trung đại, nổi tiếng nhất là bộ gọi là Augustana, là nền của phần lớn bản dịch ngày nay.
- Năm 1484: William Caxton in bản tiếng Anh, đưa Aesop vào thời sách in.
- Năm 1952: học giả Mỹ Ben Edwin Perry xuất bản Aesopica, đánh số toàn bộ kho truyện. "Số Perry" là cách giới học thuật gọi tên một truyện cho khỏi nhầm, vì cùng một truyện có thể mang nhiều tên.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: câu "bài học rút ra" ở cuối truyện Aesop thường do người biên soạn thêm vào, không nằm trong cốt truyện. Có truyện mang hai lời răn khác nhau ở hai bản. Đọc Aesop, nên phân biệt truyện với lời bình gắn kèm.
La Fontaine: một nhà thơ chọn kể lại
Jean de La Fontaine (1621–1695) không bịa ra phần lớn cốt truyện. Ông lấy từ Aesop, Phaedrus, và ở tập sau, từ kho truyện Ấn Độ mà ông gọi là của "Pilpay" (tức truyền thống Panchatantra, qua các bản dịch Ba Tư – Ả Rập rồi châu Âu). Cái mới nằm ở cách kể.
Sách của ông in thành ba đợt:
| Đợt | Năm | Quyển | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tập thứ nhất | 1668 | I–VI | Đề tặng hoàng tử con vua Louis XIV, khi đó lên sáu; phần lớn theo Aesop và Phaedrus |
| Tập thứ hai | 1678–1679 | VII–XI | Truyện dài hơn, nhiều nguồn phương Đông hơn, giọng triết lý đậm hơn |
| Quyển XII | 1694 | XII | Đề tặng cháu vua, công tước xứ Bourgogne |
Tổng cộng khoảng 240 bài. Mỗi bài là một bài thơ có nhịp điệu thay đổi, có đối thoại, có những câu chen ngang của người kể. Cùng truyện "Con quạ và con cáo" (quyển I, bài 2), Aesop chỉ cần vài dòng, còn La Fontaine dựng cả một cảnh: cáo lễ phép chào "ông Quạ", khen bộ lông, khen giọng hát, rồi chốt bằng câu người Pháp thuộc lòng — "tout flatteur vit aux dépens de celui qui l'écoute", kẻ nịnh nào cũng sống nhờ người chịu nghe nó.
Bảng so sánh nhanh
| Aesop | La Fontaine | |
|---|---|---|
| Thời gian | Gốc truyền miệng, có thể từ thế kỷ 6 TCN; bản chép muộn hơn nhiều | 1668–1694 |
| Thể loại | Văn xuôi ngắn (bản Phaedrus, Babrius là thơ) | Thơ tiếng Pháp, vần và nhịp đổi linh hoạt |
| Tác giả | Không xác định chắc; nhiều lớp biên soạn | Một nhà thơ cụ thể |
| Lời răn | Thường gắn thêm ở cuối, có khi do người sau thêm | Nằm trong bài thơ, đầu hoặc cuối, có khi mỉa mai |
| Thái độ | Thực dụng, ngắn gọn: cẩn thận kẻo thiệt | Quan sát xã hội: triều đình, quan lại, kẻ mạnh, người nịnh |
| Người đọc | Mọi tầng lớp, dùng trong giáo dục và hùng biện | Viết tặng hoàng tử nhưng được giới trí thức, quý tộc đọc |
Khôn kiểu Aesop, khôn kiểu La Fontaine
Đây là chỗ hai kho truyện khác nhau sâu nhất. Ngụ ngôn Aesop dạy thứ khôn của người yếu thế: đừng tin lời ngọt, đừng tham, liệu sức mình, kẻ mạnh không cần lý do. Đó là trí khôn sinh tồn — có người cho rằng không phải ngẫu nhiên mà truyền thống gắn kho truyện này với một người nô lệ.
La Fontaine giữ cái khôn ấy nhưng thêm một lớp nhìn đời. Bài "Con sói và con cừu non" (quyển I, bài 10) mở đầu bằng câu nổi tiếng "La raison du plus fort est toujours la meilleure" — lý của kẻ mạnh bao giờ cũng là lý hay nhất. Câu này không phải lời khuyên. Đó là một nhận xét lạnh về cách quyền lực vận hành, nói trong thời vua Louis XIV đang ở đỉnh cao. Nhiều nhà phê bình đọc ngụ ngôn La Fontaine như một bức tranh xã hội Pháp đội lốt muôn thú: sư tử là vua, cáo là cận thần, cừu là dân.
Vì thế không phải bài nào của La Fontaine cũng kết bằng một bài học "đạo đức". Nhiều bài để người thắng là kẻ gian, và ông không tỏ ra phẫn nộ. Người đọc phải tự rút ra điều mình cần.
Lời phê của Rousseau
Năm 1762, trong quyển II của Émile, Jean-Jacques Rousseau phản đối việc bắt trẻ nhỏ học thuộc La Fontaine. Ông phân tích bài con quạ và con cáo, cho rằng trẻ em sẽ không thương con quạ bị lừa mà lại thích con cáo khéo mồm. Lời phê này đến nay vẫn được nhắc mỗi khi người ta bàn chuyện dạy đạo đức bằng truyện: truyện có thể dạy điều ngược với ý người lớn.
Khi về tới Việt Nam
Người Việt biết ngụ ngôn phương Tây chủ yếu qua La Fontaine, vì tiếng Pháp là ngôn ngữ của nhà trường thời Pháp thuộc. Nguyễn Văn Vĩnh (1882–1936) là một trong những người dịch thơ ngụ ngôn La Fontaine sang chữ quốc ngữ sớm nhất. Những bản dịch đầu thế kỷ 20 này đã Việt hoá nhiều thứ: con vật, đồ vật, giọng nói, khiến không ít người lớn lên tưởng các truyện ấy là truyện của ta.
Sách giáo khoa sau này thường kể lại bằng văn xuôi và gộp chung "ngụ ngôn Aesop – La Fontaine" như một khối. Hệ quả là nhiều người không biết cùng một truyện có thể kết khác hẳn ở hai bản, hoặc có lời răn khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: đọc ngụ ngôn sao cho khỏi bị dắt mũi
Ngụ ngôn ngắn nên dễ nhớ, và cũng dễ bị dùng để kết thúc một cuộc tranh luận bằng một câu "bài học" có sẵn. Vài thói quen giúp đọc tỉnh hơn:
- Hỏi bản nào. Truyện bạn đang đọc là bản Aesop, bản La Fontaine hay bản kể lại trong sách thiếu nhi? Ba bản có thể nói ba điều khác nhau.
- Tách truyện khỏi lời răn. Đọc truyện trước, tự hỏi mình rút ra được gì, rồi mới đọc câu kết. Thường bạn sẽ thấy truyện rộng hơn lời răn.
- Đổi vai. Kể lại truyện từ phía con vật thua cuộc. Con cừu non trong bài của La Fontaine có lý, chỉ là không có sức.
- Đọc bản gốc nếu được. Bản tiếng Pháp của La Fontaine thuộc phạm vi công cộng, có sẵn trên các thư viện số như Gallica của Thư viện Quốc gia Pháp. Với Aesop, bản dịch tiếng Anh của Laura Gibbs (Oxford World's Classics, 2002) có chú thích nguồn từng truyện.
Một bài tập nhỏ làm được ngay: chọn một truyện bạn thuộc từ bé, tìm đủ hai bản Aesop và La Fontaine, đặt cạnh nhau. Chỗ khác nhau giữa hai bản chính là chỗ hai thời đại khác nhau về cách hiểu thế nào là khôn.
Câu hỏi thường gặp
Aesop có phải người thật không?
Không chắc chắn. Herodotus ở thế kỷ 5 TCN nhắc tới Aesop như một người nô lệ ở Samos, nên có thể đã có một người kể chuyện mang tên này. Nhưng kho "ngụ ngôn Aesop" được gom từ nhiều nguồn qua nhiều thế kỷ, không thể coi là sáng tác của một người.
La Fontaine viết bao nhiêu bài ngụ ngôn?
Khoảng 240 bài, chia thành 12 quyển, in trong ba đợt các năm 1668, 1678–1679 và 1694. Tất cả đều viết bằng thơ tiếng Pháp.
Ngụ ngôn La Fontaine có phải chép lại của Aesop không?
Nhiều cốt truyện, nhất là ở sáu quyển đầu, lấy từ Aesop và Phaedrus. Nhưng La Fontaine viết lại hoàn toàn bằng thơ, thêm đối thoại, cảnh, giọng mỉa mai, và lấy thêm nguồn Ấn Độ ở tập sau. Giới nghiên cứu coi đó là sáng tác lại, không phải bản dịch.
Số Perry trong ngụ ngôn Aesop là gì?
Là hệ thống đánh số do học giả Ben Edwin Perry lập trong bộ Aesopica năm 1952. Mỗi truyện có một số, giúp người nghiên cứu xác định đúng truyện dù nó mang nhiều tên ở các bản dịch khác nhau.
Vì sao người Việt quen ngụ ngôn La Fontaine hơn Aesop?
Vì thời Pháp thuộc, tiếng Pháp là ngôn ngữ nhà trường, và các bản dịch thơ La Fontaine ra chữ quốc ngữ xuất hiện từ đầu thế kỷ 20. Nhiều truyện được Việt hoá đến mức người đọc tưởng là truyện dân gian Việt.
