"Nho còn xanh lắm" là câu một con cáo tự nói với mình sau khi nhảy mãi không với tới chùm nho, trong truyện ngụ ngôn có từ thời Aesop và được La Fontaine viết lại năm 1668. Câu này thành cách nói chỉ người chê bai thứ mình không có được để đỡ ấm ức. Người Anh gọi hiện tượng ấy là sour grapes — nho chua — và tâm lý học, triết học hiện đại vẫn dùng truyện này làm ví dụ mở đầu khi bàn về cách con người tự an ủi.
Truyện kể gì
Cốt truyện ngắn đến mức gần như không thay đổi qua hơn hai nghìn năm. Một con cáo đói thấy chùm nho chín treo trên giàn cao. Nó nhảy, nhảy nữa, không tới. Cuối cùng nó bỏ đi và nói rằng nho ấy còn xanh, chua, chẳng đáng ăn.
Trong kho Aesop, truyện mang số 15 theo bảng đánh số của Ben Edwin Perry. Bản văn xuôi Hy Lạp dùng chữ omphakes, nghĩa là nho chưa chín — nên dịch "nho còn xanh" là sát nghĩa hơn "nho chua". Lời răn gắn ở cuối bản Hy Lạp đại ý: có những người vì bất lực không làm được việc lại đổ cho hoàn cảnh.
Các bản qua thời gian
| Bản | Thời gian | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| Aesop (văn xuôi Hy Lạp) | Gốc truyền miệng, bản chép muộn | Ngắn, lời răn đặt cuối, nhấn vào việc đổ lỗi cho hoàn cảnh |
| Phaedrus (thơ Latin) | Thế kỷ 1 SCN | Quyển IV, bài 3; lời răn hướng tới người chê bai điều mình không làm nổi |
| La Fontaine (thơ Pháp) | 1668, quyển III, bài 11 | Con cáo được tả là "người Gascon, có người bảo là Normand"; nó nói nho "xanh quá, chỉ hợp cho bọn hạ tiện"; câu cuối hỏi ngược: thế chẳng hơn ngồi than vãn sao? |
| Thành ngữ tiếng Anh sour grapes | Phổ biến từ thời cận đại | Chỉ thái độ chê bai vì không đạt được |
| Thành ngữ tiếng Việt "nho còn xanh" | Qua bản dịch La Fontaine thời Pháp thuộc | Dùng y như tiếng Anh, thường để trêu người khác |
Chi tiết "Gascon hay Normand" của La Fontaine đáng nói. Người Pháp thời ấy có định kiến coi dân xứ Gascogne hay khoác lác, dân Normandie hay lấp lửng. Chỉ bằng nửa câu, nhà thơ đã đặt con cáo vào xã hội loài người: đây không phải chuyện một con thú, mà là chuyện một kiểu người. Câu kết của La Fontaine còn đổi giọng hẳn. Con cáo không chỉ chê nho, nó ra vẻ kẻ cả, coi nho ấy chỉ đáng cho hạng thấp kém. Rồi nhà thơ thêm một dòng: "Fit-il pas mieux que de se plaindre?" — chẳng phải thế còn hơn ngồi than vãn sao? Lời răn kiểu Aesop chê con cáo; La Fontaine thì nửa đùa nửa thật bênh nó. Hai bản, hai thái độ.
Cách hiểu xưa: chê người chê cái mình không có
Suốt nhiều thế kỷ, truyện được đọc như một lời chê. Kẻ thua cuộc mà không chịu nhận mình thua là kẻ đáng cười. Trong lời ăn tiếng nói, "nho còn xanh" thường dùng để chọc người khác: anh chê cô ấy kiêu chỉ vì cô ấy từ chối anh; anh bảo công ty kia làm ăn tệ chỉ vì anh trượt phỏng vấn.
Lối đọc này nhắm vào sự thiếu trung thực với chính mình. Con cáo không nói dối ai — xung quanh không có ai — nó chỉ nói dối bản thân. Đó là lý do truyện ngắn ngủi này được nhắc mãi: ai cũng từng là con cáo ấy ít nhất một lần.
Cách hiểu nay: tâm lý học và triết học đọc lại
Một cách tự giữ thăng bằng
Năm 1957, nhà tâm lý học Leon Festinger công bố lý thuyết bất hoà nhận thức. Đại ý: khi điều ta muốn và điều ta làm được vênh nhau, ta khó chịu, và ta thường giảm khó chịu bằng cách đổi cách nghĩ về thứ mình muốn. Con cáo là ví dụ gọn gàng nhất cho cơ chế ấy, và nhiều giáo trình nhắc tới truyện này khi giới thiệu lý thuyết. (Các thiên kiến nhận thức nói chung được bàn kỹ ở wiki khác trong hệ; ở đây chỉ dừng ở truyện ngụ ngôn.)
Lối đọc tâm lý học bớt khắt khe với con cáo hơn — gần với câu hỏi cuối bài của La Fontaine. Không với tới mà cứ đứng dưới giàn nhìn mãi thì khổ. Hạ giá trị của chùm nho giúp con cáo bỏ đi kiếm thứ khác ăn. Ở mức vừa phải, đó là một cách tự bảo vệ, không hẳn là tật xấu.
Khi mong muốn bị "uốn" theo hoàn cảnh
Năm 1983, triết gia Na Uy Jon Elster in cuốn Sour Grapes: Studies in the Subversion of Rationality (Nho xanh: những nghiên cứu về sự đánh đổ lý trí). Ông dùng chính truyện con cáo để gọi tên khái niệm "sở thích thích nghi": người ta dần dần không còn muốn những thứ mình không thể có. Elster chỉ ra một điều khó chịu: nếu mong muốn của con người cứ tự co lại theo hoàn cảnh, thì hỏi "anh có hài lòng không?" không đủ để biết một người có sống tốt không. Người chịu thiệt lâu ngày có thể nói mình chẳng cần gì thêm.
Ý này về sau được các nhà kinh tế học phúc lợi như Amartya Sen bàn nhiều khi phê phán việc đo đời sống chỉ bằng mức hài lòng tự khai. Truyện ngụ ngôn của trẻ con hoá ra chạm vào một câu hỏi lớn của chính sách xã hội.
Nho xanh và chanh ngọt
Tiếng Anh còn có cách nói đối xứng là sweet lemons — chanh ngọt: cố khen thứ mình đang mắc kẹt với nó. Chọn nhầm nhà mà cứ nói "ở xa trung tâm mới yên tĩnh". Hai thái độ là hai mặt của cùng một việc: chỉnh lại giá trị của sự vật để khớp với kết quả, thay vì nhìn kết quả như nó là.
Chỗ hay hiểu sai
- Tưởng mọi bản đều chê con cáo. Bản Aesop và Phaedrus chê thật. Nhưng La Fontaine kết bằng câu hỏi "thế chẳng hơn ngồi than vãn sao?", tức là để ngỏ khả năng con cáo biết điều. Ai trích "theo La Fontaine thì con cáo đáng chê" là đọc chưa hết bài thơ.
- Nhầm với "ghen ăn tức ở". Con cáo không ghen với ai và không hại ai. Nó chỉ tự lừa mình. Gọi mọi lời chê bai là "nho còn xanh" là dùng câu thành ngữ như một cách bịt miệng người phê bình — trong khi đôi khi nho xanh thật.
- Bỏ mất chữ "xanh". Bản gốc nói nho chưa chín, không nói nho dở. Con cáo không chê loại nho, nó chê thời điểm. Một sắc thái nhỏ, nhưng chính là kiểu cớ người ta hay viện: "chưa phải lúc".
Góc nhìn hôm nay: tự nhận ra con cáo trong mình
Điều đáng mang về từ truyện không phải là chê ai, mà là một phép thử nhỏ cho chính mình. Khi vừa thất bại và thấy mình bắt đầu chê thứ vừa vuột khỏi tay, thử hỏi ba câu:
- Trước khi thua, mình đánh giá nó thế nào? Nếu hôm qua còn khen mà hôm nay đã chê, khả năng cao mình đang là con cáo.
- Lời chê có thông tin mới không? Nếu bạn thật sự biết thêm điều gì về công việc, ngôi nhà, người kia mà trước đó chưa biết, lời chê có thể đúng. Nếu không có gì mới, nó chỉ là thuốc giảm đau.
- Mình muốn bỏ đi hay muốn thử lại? Hạ giá chùm nho để bỏ đi là một lựa chọn chấp nhận được. Nhưng hãy chọn nó một cách tỉnh táo, nói thật với mình rằng "mình không với tới", chứ đừng để câu "nho còn xanh" chọn thay.
Nói câu thứ nhất — "mình không với tới" — khó hơn nhiều so với "nho còn xanh". Nhưng chỉ câu ấy mới cho phép lần sau bắc ghế mà hái.
Muốn đọc thêm: bản thơ của La Fontaine (quyển III, bài 11) có sẵn trên thư viện số Gallica; cuốn của Jon Elster (Cambridge University Press, 1983) là sách triết học khá dễ đọc với ai quan tâm chuyện mong muốn và lựa chọn.
Câu hỏi thường gặp
"Nho còn xanh lắm" nghĩa là gì?
Là câu dùng để chỉ người chê bai một thứ chỉ vì mình không đạt được nó. Câu này đến từ truyện ngụ ngôn con cáo nhảy mãi không với tới chùm nho rồi bảo nho còn xanh. Người Anh gọi là "sour grapes".
Truyện con cáo và chùm nho của ai?
Truyện có trong kho ngụ ngôn Aesop của Hy Lạp cổ (số 15 theo bảng Perry), được Phaedrus viết lại bằng thơ Latin ở thế kỷ 1 và La Fontaine viết lại bằng thơ Pháp năm 1668, quyển III, bài 11.
Bài học của truyện con cáo và chùm nho là gì?
Lời răn xưa chê kẻ không làm được thì đổ cho hoàn cảnh hay chê bai mục tiêu. Cách đọc ngày nay thêm một ý: tự hạ giá thứ không đạt được là cơ chế tự an ủi phổ biến, nhưng nên nhận ra nó để khỏi tự lừa mình.
Sour grapes khác sweet lemons thế nào?
Sour grapes (nho chua) là chê thứ mình không có. Sweet lemons (chanh ngọt) là cố khen thứ mình đang buộc phải chấp nhận. Cả hai đều là chỉnh lại giá trị của sự vật cho khớp với kết quả.
Sở thích thích nghi là gì?
Là khái niệm triết gia Jon Elster bàn trong cuốn "Sour Grapes" (1983): người ta dần thôi muốn những thứ mình không thể có. Khái niệm này khiến việc đo đời sống chỉ bằng mức hài lòng tự khai trở nên đáng ngờ.
