Trong bản gốc của La Fontaine (1668, quyển I, bài 1), con kiến không cho ve sầu vay, không mở cửa, không tha thứ. Nó hỏi ve làm gì suốt mùa nóng, nghe ve bảo "tôi hát", rồi đáp: vậy thì giờ nhảy múa đi. Bài thơ dừng ở đó, không kèm lời răn. Cảnh kiến thương tình cho ve ở nhờ là do người kể lại về sau thêm vào, phổ biến nhất qua phim hoạt hình và sách thiếu nhi thế kỷ 20.
Bản Aesop: chuyện con ve và bầy kiến
Truyện có trước La Fontaine gần hai nghìn năm. Trong kho ngụ ngôn Aesop (số 373 theo bảng Perry), một ngày mùa đông, bầy kiến đem hạt lúa ẩm ra phơi. Một con ve đói đến xin ăn. Kiến hỏi sao mùa hè không chịu kiếm. Ve đáp: tôi bận hát. Kiến cười: mùa hè thổi sáo thì mùa đông nhảy múa đi. Lời răn gắn cuối bản Hy Lạp đại ý: việc gì cũng phải lo trước để khỏi khốn đốn.
Con vật trong bản Hy Lạp là tettix, tức con ve sầu — loài quen thuộc ở Địa Trung Hải với tiếng kêu suốt mùa hè. Khi truyện lên phương Bắc, nơi ít ve sầu, nhiều bản dịch tiếng Anh, tiếng Đức đổi thành con châu chấu hay dế. Vì thế tiếng Anh quen gọi truyện là The Ant and the Grasshopper. Bản tiếng Việt quen gọi "Ve sầu và kiến" lại gần với gốc hơn.
Bản La Fontaine: một bài thơ không có lời răn
La Fontaine đặt truyện này ở vị trí đầu tiên của tập ngụ ngôn in năm 1668. Ông kể gần như cùng cốt truyện, nhưng thêm vài chi tiết làm đổi hẳn sắc thái.
- Ve xin vay, không xin cho. Ve hứa sẽ trả "trước tháng Tám, lời thề của loài vật, cả lãi lẫn gốc". Đây là một lời đề nghị làm ăn, không phải lời ăn xin.
- Kiến là hàng xóm. Không phải "bầy kiến" chung chung mà là "con kiến láng giềng". Quan hệ gần, nên lời từ chối càng lạnh.
- Một câu chen ngang của người kể. "La Fourmi n'est pas prêteuse: c'est là son moindre défaut" — con kiến không phải loại cho vay; đó là tật nhỏ nhất của nó. Câu này có thể đọc là mỉa: không cho vay chỉ là tật nhỏ, nghĩa là kiến còn những tật lớn hơn.
- Câu đáp cuối. "Vous chantiez? j'en suis fort aise. Eh bien! dansez maintenant." — Chị hát à? Tôi mừng lắm. Thế thì giờ nhảy đi.
Không có dòng "bài học là…". Bài thơ dừng ở câu móc mỉa của kiến. Người đọc tự quyết mình đứng về phía ai — và chính sự im lặng ấy làm bài thơ được tranh cãi suốt ba thế kỷ rưỡi.
Những đời sau của truyện
| Năm | Tác phẩm | Cái kết |
|---|---|---|
| Thời cổ (bản chép muộn) | Aesop, số Perry 373 | Kiến cười, đuổi ve; lời răn: phải lo trước |
| 1668 | La Fontaine, quyển I, bài 1 | Kiến từ chối, móc mỉa; không có lời răn |
| 1897 | Jean-Henri Fabre, Souvenirs entomologiques, tập 5 | Nhà côn trùng học chỉ ra truyện sai về sinh học |
| 1924 | Somerset Maugham, truyện ngắn The Ant and the Grasshopper | Người em ăn chơi cưới một bà giàu lớn tuổi rồi được thừa kế cả gia tài; người anh chăm chỉ tức tối |
| 1934 | Walt Disney, phim ngắn The Grasshopper and the Ants | Kiến chúa cho châu chấu vào ở, đổi lại châu chấu chơi đàn cho cả tổ |
Bản Disney là bản đã đi vào trí nhớ của nhiều thế hệ ở khắp nơi, và là gốc của phần lớn những cái kết "kiến tha thứ" trong sách thiếu nhi về sau. Nhiều bản kể cho trẻ em, kể cả ở Việt Nam, theo hướng này: ve được vào nhà, hứa năm sau chăm chỉ, hai bên vui vẻ. Đó là một lựa chọn sư phạm hợp lý cho trẻ nhỏ, nhưng không phải truyện của La Fontaine.
Nhà côn trùng học nổi giận với ngụ ngôn
Jean-Henri Fabre (1823–1915), người dành cả đời quan sát côn trùng ở miền Nam nước Pháp, viết một chương về ve sầu trong tập 5 bộ Souvenirs entomologiques (Hồi ký côn trùng). Ông chỉ ra mấy chỗ sai của bài thơ:
- Ve sầu trưởng thành không sống tới mùa đông. Chúng chết khi hè tàn; ấu trùng nằm dưới đất nhiều năm.
- Ve sầu không ăn ruồi, không ăn sâu như bài thơ tả. Chúng chích vỏ cây hút nhựa.
- Khi ve chích cây, nhựa rỉ ra và kiến kéo đến tranh uống. Theo quan sát của Fabre, chính kiến mới là kẻ đến hưởng nhờ, có khi xua cả ve đi. Và khi ve chết, kiến tha xác ve về tổ.
Fabre không đòi bỏ bài thơ. Ông chỉ muốn người đọc biết đây là lời kể về con người, mượn hình con vật, chứ không phải bài học tự nhiên. Đó là một bài học nhỏ về khôn ngoan: đừng lấy ngụ ngôn làm kiến thức về thế giới.
Cách hiểu xưa và cách hiểu nay
Đọc theo lối xưa: chăm chỉ và lo xa
Ở lối đọc phổ biến nhất, kiến đúng, ve sai. Ai ham vui không lo trước thì tự chịu. Đây là lời răn của bản Aesop, và cũng là cách nhà trường nhiều nơi dùng truyện. Nó khớp với lời xưa "tích cốc phòng cơ" — chứa thóc phòng khi đói.
Đọc theo lối nay: ai đáng thương hơn?
Từ thế kỷ 20, người đọc bắt đầu hỏi ngược. Ve hát cả mùa hè, đem niềm vui cho cả cánh đồng. Nghệ sĩ có đáng chết đói không? Còn kiến, tích trữ đầy kho, sao lại không cho hàng xóm vay mà còn chế giễu? Câu chen ngang "đó là tật nhỏ nhất của nó" của chính La Fontaine cho thấy nhà thơ không hẳn đứng về phía kiến.
Truyện của Maugham năm 1924 còn đi xa hơn: đời không công bằng như ngụ ngôn hứa, kẻ chơi bời có khi gặp may hơn người chắt bóp. Ông viết như một lời cười vào những bài học đạo đức quá gọn.
Một lối đọc thứ ba: hai cái dại
Có thể đọc truyện như hai cách dại. Ve dại vì sống như không có ngày mai. Kiến dại theo kiểu khác: có đủ mà vẫn khép cửa, thắng một câu đáp nhưng mất một người hàng xóm. Khôn ngoan, nếu có, nằm ở khoảng giữa: biết lo xa, và biết rằng lo xa không cho ta quyền khinh người kém may.
Góc nhìn hôm nay: kể truyện này cho trẻ thế nào
Nếu bạn là cha mẹ hay thầy cô, có một cách kể giữ được cả bản gốc lẫn sự tử tế:
- Kể đúng bản La Fontaine, dừng ở câu "thế thì giờ nhảy đi".
- Hỏi trẻ: con thấy ve làm sai điều gì? Kiến làm đúng điều gì? Có điều gì kiến làm chưa hay không?
- Để trẻ tự viết cái kết theo ý mình. Phần lớn trẻ sẽ cho kiến mở cửa kèm điều kiện, như bản Disney — tức là tự tìm ra cái khoảng giữa.
- Kể thêm chuyện Fabre: ngoài đời, ve chết cuối hè và kiến hay uống nhờ nhựa cây do ve chích. Trẻ học được rằng truyện và thực tế là hai chuyện.
Với người lớn, bài thơ gốc chỉ có 22 dòng tiếng Pháp và thuộc phạm vi công cộng, có trên thư viện số Gallica. Đọc nó một lần, bạn sẽ không còn nghe ai đó nói "theo La Fontaine thì kiến tốt bụng" mà gật đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ve sầu và kiến bản gốc kết thúc thế nào?
Trong bản La Fontaine năm 1668, kiến từ chối cho ve vay, hỏi ve làm gì mùa hè, nghe ve bảo đã hát, liền đáp "thế thì giờ nhảy đi". Bài thơ kết ở đó, không có cảnh kiến tha thứ và không có lời răn.
Bài học của truyện ve sầu và kiến là gì?
Bản Aesop răn phải lo trước để khỏi khốn đốn. Bản La Fontaine không ghi lời răn và có câu mỉa con kiến, nên nhiều người đọc thấy cả ve lẫn kiến đều có chỗ đáng bàn: một bên không lo xa, một bên có đủ mà không chút lòng tốt.
Vì sao tiếng Anh gọi là châu chấu và kiến?
Bản Hy Lạp nói con ve sầu. Khi truyện được dịch ở Bắc Âu, nơi ít ve sầu, người dịch thay bằng con châu chấu cho gần gũi, nên tên tiếng Anh thành "The Ant and the Grasshopper".
Cái kết kiến cho ve ở nhờ từ đâu ra?
Từ các bản kể lại về sau, nổi tiếng nhất là phim ngắn "The Grasshopper and the Ants" của Walt Disney năm 1934, trong đó kiến chúa cho châu chấu vào tổ và châu chấu chơi đàn cho cả bầy.
Ngoài đời ve sầu có xin ăn kiến không?
Không. Nhà côn trùng học Jean-Henri Fabre chỉ ra rằng ve sầu trưởng thành chết khi hè tàn, sống bằng nhựa cây, và chính kiến hay đến uống nhờ chỗ nhựa ve chích ra.
