Hiện có hai cách chính để đo khôn ngoan: cho người ta giải quyết tình huống khó rồi chấm câu trả lời (như mô hình Berlin), hoặc để người ta tự đánh giá qua bảng hỏi (như thang ba chiều của Ardelt, thang SAWS của Webster, thang SD-WISE của nhóm Jeste). Vấn đề là các công cụ này cho kết quả tương quan khá thấp với nhau, nghĩa là chúng không đo cùng một thứ. Không có "IQ của khôn ngoan", và mọi bài kiểm tra khôn ngoan trên mạng chỉ nên đọc như một gợi ý để tự xét, không phải một con số về bản thân.
Vì sao đo khôn ngoan khó hơn đo trí thông minh
Với trí thông minh, nhà nghiên cứu có thể ra một bài toán có đáp án đúng rồi xem người làm có giải được không. Khôn ngoan thì không có đáp án đúng duy nhất. Nó lại còn gồm những thứ khó thấy từ bên ngoài: người ta có thật sự nghĩ cho người khác không, có thật sự thừa nhận mình sai không, có giữ được bình tĩnh khi chuyện xảy ra với chính mình không. Hơn nữa, khôn ngoan thể hiện trong hành động ngoài đời, mà hành động ngoài đời thì gần như không thể đưa vào phòng thí nghiệm.
Vì những khó khăn ấy, mỗi nhóm nghiên cứu chọn một cách đo phản ánh định nghĩa riêng của họ. Hiểu được mỗi công cụ đo gì, và bỏ sót gì, là điều quan trọng nhất khi đọc bất kỳ kết quả nào về khôn ngoan.
Bảng các công cụ đo chính
| Công cụ | Tác giả, năm | Cách đo | Đo gì là chính |
|---|---|---|---|
| Mô hình Berlin | Baltes, Staudinger và cộng sự, từ thập niên 1980 | Nói to suy nghĩ về tình huống giả định, người chấm cho điểm | Tri thức và lập luận về đời sống nói chung |
| Mô hình Bremen (khôn ngoan cá nhân) | Mickler & Staudinger, 2008 | Nói về chính bản thân mình, người chấm cho điểm | Hiểu biết về đời mình, cách mình đối diện chuyện khó |
| 3D-WS | Ardelt, 2003 | Tự đánh giá, 39 câu (bản rút gọn 12 câu năm 2015) | Ba chiều nhận thức, phản tỉnh, trắc ẩn |
| SAWS | Webster, 2003 (chỉnh sửa 2007) | Tự đánh giá | Kinh nghiệm, điều hoà cảm xúc, hồi tưởng – suy ngẫm, cởi mở, hài hước |
| ASTI | Levenson và cộng sự, 2005 | Tự đánh giá | Tự vượt thoát: bớt bận tâm về cái tôi, thấy mình gắn với cái lớn hơn |
| SD-WISE | Thomas, Jeste và cộng sự, 2019 | Tự đánh giá, 24 câu | Điều hoà cảm xúc, hành vi vì người khác, khả năng cho lời khuyên, chấp nhận quan điểm khác, tính quyết đoán, tự xét |
| SWIS | Brienza, Grossmann và cộng sự, 2018 | Tự đánh giá gắn với một tình huống cụ thể vừa trải qua | Lập luận khôn ngoan trong tình huống thật |
Bảng này chưa đầy đủ; có thêm nhiều công cụ khác trong các nghiên cứu nhỏ. Nhưng bảy công cụ trên là những cái hay được trích dẫn nhất.
Các công cụ có đo cùng một thứ không
Câu hỏi này được Judith Glück và cộng sự kiểm tra trực tiếp trong nghiên cứu công bố năm 2013 trên Frontiers in Psychology, với tiêu đề "How to measure wisdom: content, reliability, and validity of five measures". Họ cho cùng một nhóm người làm năm công cụ đo khôn ngoan, trong đó có mô hình Berlin, 3D-WS, SAWS và ASTI, rồi so kết quả.
Phát hiện chính: các công cụ tương quan với nhau ở mức thấp đến vừa. Thang tự đánh giá thì gần nhau hơn, nhưng gần như không khớp với điểm của mô hình Berlin. Hơn nữa, mỗi thang có quan hệ khác nhau với các biến khác: có thang gần với sự hài lòng cuộc sống và sức khoẻ tinh thần, có thang gần với trí thông minh và học vấn. Các tác giả kết luận rằng mỗi công cụ bắt được một mặt khác nhau của khôn ngoan, và nhà nghiên cứu nên chọn công cụ theo mặt mình muốn tìm hiểu.
Hệ quả cho người đọc: khi một bài báo viết "người khôn ngoan thì hạnh phúc hơn", cần hỏi ngay "khôn ngoan đo bằng gì?". Với thang tự đánh giá thiên về điều hoà cảm xúc, kết quả ấy gần như hiển nhiên, vì câu hỏi về điều hoà cảm xúc và câu hỏi về hạnh phúc chồng lấn nhau. Với mô hình Berlin, mối liên hệ có thể yếu hơn nhiều.
Năm cái bẫy của việc đo khôn ngoan
- Nghịch lý tự đánh giá. Người khôn ngoan thường khiêm tốn và biết mình có thể sai, nên có thể tự chấm thấp; người tự tin thái quá có thể tự chấm cao. Đây là vấn đề cốt lõi của mọi thang tự đánh giá khôn ngoan.
- Muốn trông đẹp. Câu hỏi kiểu "tôi luôn cố hiểu quan điểm của người khác" có đáp án "nghe hay" quá rõ. Các thang dùng câu đảo chiều để hạn chế, nhưng không loại bỏ được hoàn toàn.
- Khả năng diễn đạt. Với các phép đo dựa trên lời nói, người có học vấn cao, quen trình bày, dễ được chấm điểm cao hơn, dù chưa chắc khôn ngoan hơn.
- Tình huống giả định khác đời thật. Nghĩ khôn về chuyện của nhân vật giả định dễ hơn nhiều so với chuyện của chính mình, như nghiên cứu về nghịch lý Solomon đã cho thấy.
- Văn hoá và ngôn ngữ. Một câu hỏi về việc "nói thẳng ý kiến" có thể được coi là khôn ngoan ở nước này và thiếu tế nhị ở nước khác. Dịch thang đo sang tiếng khác không chỉ là dịch chữ.
Những hướng đo mới
Để vượt các giới hạn trên, các nhà nghiên cứu đang thử nhiều cách:
- Đề cử: hỏi người trong cộng đồng xem ai là người khôn ngoan mà họ biết, rồi nghiên cứu những người được đề cử. Judith Glück và cộng sự ở Áo đã dùng cách này. Cách này gần với hình dung đời thường nhưng phụ thuộc vào ai đề cử.
- Nhật ký và đo lặp lại: đo khôn ngoan nhiều lần trong đời sống thật, như các nghiên cứu nhật ký của Igor Grossmann, để thấy nó dao động theo tình huống.
- Kết hợp nhiều nguồn: vừa tự đánh giá, vừa có người thân nhận xét, vừa chấm câu trả lời tình huống.
- Thần kinh học: nhóm của Dilip Jeste ở Đại học California, San Diego, tìm hiểu các vùng não liên quan tới những thành phần như điều hoà cảm xúc và hành vi vì người khác. Bài tổng quan năm 2009 của Thomas Meeks và Dilip Jeste là một điểm khởi đầu. Hướng này còn rất sơ khởi: không có "vùng não khôn ngoan", chỉ có những vùng liên quan tới từng thành phần riêng lẻ.
Đọc một "bài kiểm tra khôn ngoan" trên mạng thế nào
Trên mạng có nhiều bài trắc nghiệm "bạn khôn ngoan đến đâu", một số dựa trên các thang thật như SD-WISE hay 3D-WS, nhiều bài khác tự chế. Nếu muốn làm, có thể làm cho vui và để tự xét, nhưng nên nhớ:
- Các thang thật được thiết kế để so sánh nhóm người trong nghiên cứu, không phải để chấm điểm cá nhân.
- Một con số không nói được bạn khôn ngoan ở chuyện gì, với ai, lúc nào.
- Bài kiểm tra không có tên tác giả, không ghi nguồn, không nói đã được kiểm tra ở đâu thì không nên tin.
- Không dùng các thang này để đánh giá người khác, chẳng hạn trong tuyển dụng hay xét chọn. Chúng không được xây dựng cho việc đó.
Góc nhìn hôm nay: dùng thang đo như danh sách câu hỏi
Giá trị thực tế của các thang đo khôn ngoan không nằm ở con số, mà ở việc chúng cho ta một danh sách khía cạnh để nhìn lại mình. Có thể làm thế này:
- Chọn một chuyện khó gần đây mình đã trải qua.
- Dùng các khía cạnh trong cột cuối của bảng trên làm câu hỏi: mình đã điều hoà cảm xúc thế nào? Có nghĩ cho người khác không? Có chấp nhận quan điểm khác không? Có thừa nhận điều mình chưa biết không? Đã quyết định kịp lúc hay chần chừ quá?
- Đánh dấu một hai khía cạnh mình thấy yếu nhất, và để ý chúng trong lần gặp chuyện khó tiếp theo.
Cách dùng này giữ đúng tinh thần của chính các nhà nghiên cứu: khôn ngoan là thứ thay đổi được, và đáng để rèn hơn là để đo. Người muốn đọc thêm có thể tìm bài của Glück và cộng sự năm 2013 trên Frontiers in Psychology, được đăng công khai, hoặc chương về đo lường trong The Cambridge Handbook of Wisdom (2019).
Câu hỏi thường gặp
Có bài kiểm tra khôn ngoan nào chuẩn như IQ không?
Không. Các công cụ đo khôn ngoan hiện có, như mô hình Berlin, thang ba chiều của Ardelt hay SD-WISE, đều dùng trong nghiên cứu và cho kết quả tương quan khá thấp với nhau. Chưa có công cụ nào được chấp nhận rộng rãi như một "IQ của khôn ngoan".
Vì sao các thang đo khôn ngoan cho kết quả khác nhau?
Vì mỗi thang dựa trên một định nghĩa khác nhau. Có thang đo hiểu biết và lập luận, có thang đo cảm xúc và lòng trắc ẩn, có thang đo sự tự vượt thoát. Nghiên cứu năm 2013 của Glück và cộng sự cho thấy chúng bắt được những mặt khác nhau của khôn ngoan.
SD-WISE là gì?
SD-WISE (San Diego Wisdom Scale) là thang tự đánh giá 24 câu do nhóm của Michael Thomas và Dilip Jeste công bố năm 2019, đo các mặt như điều hoà cảm xúc, hành vi vì người khác, khả năng cho lời khuyên, chấp nhận quan điểm khác, tính quyết đoán và tự xét.
Nghịch lý tự đánh giá khôn ngoan là gì?
Là vấn đề người khôn ngoan thật thường khiêm tốn nên có thể tự chấm thấp, còn người tự tin thái quá có thể tự chấm cao. Vì vậy điểm tự đánh giá khôn ngoan luôn cần được đọc thận trọng.
Có nên dùng bài kiểm tra khôn ngoan để tuyển người không?
Không nên. Các thang đo khôn ngoan được thiết kế để so sánh nhóm trong nghiên cứu, không được kiểm chứng cho việc đánh giá cá nhân trong tuyển dụng hay xét chọn. Kết quả cũng dễ bị ảnh hưởng bởi mong muốn trông đẹp.
