Thư khuyên con của Lord Chesterfield và truyền thống thư dạy con phương Tây

Thư khuyên con của Lord Chesterfield là tập hàng trăm lá thư mà Philip Dormer Stanhope, bá tước Chesterfield đời thứ tư (1694–1773), một chính khách và nhà ngoại giao Anh, viết cho đứa con trai ngoài giá thú suốt khoảng ba mươi năm, dạy con cách cư xử, học hành và thành công trong xã hội thượng lưu. Thư được con dâu ông cho in năm 1774, một năm sau khi ông mất, và lập tức nổi tiếng lẫn bị chê. Đây là một trong những ví dụ tiêu biểu nhất của truyền thống "thư dạy con" ở phương Tây.

Người cha và người con

Chesterfield là nhân vật có tiếng thời ông: từng làm đại sứ ở La Haye (Hà Lan), làm Phó vương Ireland một thời gian ngắn giữa thập niên 1740, và là người đưa ra dự luật để nước Anh chuyển sang lịch Gregory năm 1750. Ông nổi tiếng là người lịch lãm, sắc sảo, nói năng khéo.

Con trai ông, cũng tên Philip Stanhope, sinh năm 1732, là con ngoài giá thú với một phụ nữ người Pháp mà ông quen trong thời gian làm đại sứ ở La Haye. Vì không phải con chính thức, cậu không được thừa kế tước hiệu. Chesterfield dồn sức đào tạo cậu thành một quý ông có thể bước vào chính trường và ngoại giao. Thư bắt đầu từ khi cậu còn rất nhỏ, khoảng năm sáu tuổi, và kéo dài tới khi cậu đã trưởng thành.

Kết cục của câu chuyện có phần buồn. Người con không trở thành nhân vật nổi bật như cha mong; anh làm một số chức vụ ngoại giao nhỏ và mất năm 1768, trước cha. Sau khi con mất, Chesterfield mới biết anh đã bí mật lấy vợ và có hai con trai. Chính người vợ goá ấy, Eugenia Stanhope, đã đem thư đi in.

Thư dạy những gì

Các lá thư bàn rất nhiều chuyện. Có thể chia thành vài nhóm lớn (diễn ý, không trích nguyên văn):

Nhiều lời khuyên vẫn còn sắc tới hôm nay, nhất là về thời gian, về chuyện không khoe chữ, và về sự kết hợp giữa mềm mỏng và kiên quyết. Đọc thư, người ta thấy một người cha rất thông minh, rất quan tâm, và rất muốn con mình thành công.

Vì sao tập thư bị chê

Ngay khi thư được in, nhiều người phản đối. Lời chê nổi tiếng nhất đến từ Samuel Johnson, nhà từ điển học lớn của Anh, theo ghi lại của James Boswell trong Cuộc đời Samuel Johnson: Johnson nói đại ý rằng tập thư dạy đạo đức của gái điếm và phong thái của thầy dạy khiêu vũ. Lời chê gay gắt này có một phần do hiềm khích riêng: Johnson từng bị Chesterfield lơ là khi cần sự bảo trợ để làm từ điển, và năm 1755 đã viết cho ông một lá thư từ chối sự bảo trợ muộn màng, về sau thành một văn bản nổi tiếng.

Nhưng không chỉ Johnson. Nhiều người đọc thấy những điểm đáng ngại trong lời khuyên:

• Đề cao vẻ ngoài hơn thực chất. Nhiều thư dạy cách trông có vẻ dễ mến, có vẻ thành thật, hơn là cách là người tốt.
• Coi quan hệ là công cụ. Quan sát điểm yếu của người khác để lợi dụng cho khéo bị coi là thực dụng lạnh lùng.
• Một số lời khuyên về phụ nữ và chuyện tình cảm bị người đương thời lẫn người đời sau coi là trơ trẽn.

Một điểm cần nhớ khi đọc: Chesterfield viết thư riêng cho con, không định cho ai đọc. Thư là những lời dạy thực tế cho một môi trường cụ thể (triều đình và giới quý tộc thế kỷ 18), nơi phép tắc và hình ảnh quyết định số phận. Đọc nó như một cuốn sách đạo đức là đọc sai thể loại; đọc nó như một bản ghi chép về cách xã hội thượng lưu vận hành thì thú vị hơn nhiều.

Truyền thống thư dạy con ở phương Tây

Chesterfield không phải người đầu tiên viết lời khuyên cho con dưới dạng thư. Đây là một dòng dài:

Ở phương Đông cũng có dòng sách gia huấn rất dài, như Nhan thị gia huấn của Nhan Chi Thôi (thế kỷ 6) ở Trung Hoa, là một chủ đề riêng. Điểm chung của các văn bản này: lời khuyên được viết ra vì người cha biết mình sẽ không ở bên con mãi, và vì viết thì buộc phải nghĩ cho rõ hơn nói.

Bài học về chuyện cho lời khuyên

Đọc thư Chesterfield cùng câu chuyện đời người con cho thấy vài điều về lời khuyên nói chung:

• Lời khuyên tốt không bảo đảm kết quả. Người con nhận được có lẽ là những lời khuyên công phu nhất mà một người cha thời đó có thể cho, nhưng tính cách và hoàn cảnh của anh khác cha.
• Người khuyên thường khuyên theo hình mẫu của mình. Chesterfield muốn con thành một phiên bản của mình. Lời khuyên vì vậy ít để chỗ cho con trở thành một người khác.
• Người nhận có đời riêng. Việc người con bí mật lập gia đình cho thấy có những điều anh không nói với cha, có lẽ chính vì cha đã có sẵn kỳ vọng.

Góc nhìn hôm nay: viết một lá thư cho con

Không cần là bá tước để viết thư cho con. Một lá thư, kể cả cho đứa con còn nhỏ, để đến khi lớn mới đọc, là món quà ít tốn kém mà rất quý. Vài gợi ý rút từ cả cái hay lẫn cái dở của Chesterfield:

1. Kể chuyện thật của mình, kể cả sai lầm, thay vì chỉ ra lệnh. Lời khuyên có câu chuyện kèm theo dễ nhớ và dễ tin hơn.
2. Mỗi thư một ý. Một điều về thời gian, một điều về bạn bè, một điều về cách đối xử với người khác.
3. Nói rõ đâu là giá trị, đâu là mẹo. "Trung thực" là giá trị; "cách nói chuyện với sếp" là mẹo. Mẹo thay đổi theo thời đại, giá trị thì bền hơn.
4. Để chỗ cho con khác mình. Kết thư bằng một câu kiểu "Con sẽ có cách riêng, bố mẹ chỉ kể cách của bố mẹ."

Ai muốn đọc nguyên văn có thể tìm bản tiếng Anh của Letters to His Son, có nhiều tuyển tập rút gọn. Nên đọc kèm một đoạn của Boswell về Johnson để thấy người đương thời phản ứng thế nào.