Ta hay coi nhẹ lời khuyên vì ta thấy được lý do của chính mình mà không thấy lý do của người khuyên. Trong các thí nghiệm của Ilan Yaniv và Eli Kleinberger (2000), khi được xem ước đoán của người khác, người tham gia chỉ dịch ý kiến của mình về phía người kia khoảng ba phần mười quãng đường, giữ lại khoảng bảy phần mười cho mình, dù không có lý do gì để tin mình giỏi hơn. Hiện tượng này có tên là "chiết khấu lời khuyên theo cái tôi" (egocentric advice discounting), và nó làm ta bỏ phí nhiều thông tin có ích.
Thí nghiệm "người phán – người khuyên"
Từ giữa thập niên 1990, các nhà tâm lý học xây dựng một khuôn thí nghiệm đơn giản gọi là hệ "người phán – người khuyên" (judge–advisor system). Janet Sniezek và Timothy Buckley mô tả nó năm 1995. Cách làm:
- Người tham gia (người phán) trả lời một câu hỏi cần ước lượng, ví dụ một sự kiện lịch sử xảy ra năm nào.
- Họ được xem câu trả lời của một người khác (người khuyên).
- Họ đưa ra câu trả lời cuối cùng.
Nhà nghiên cứu đo xem câu trả lời cuối dịch về phía người khuyên bao nhiêu. Nếu không dịch chút nào, lời khuyên có trọng số 0. Nếu lấy đúng điểm giữa, trọng số là một nửa. Nếu theo hẳn người khuyên, trọng số là 1.
Trong nghiên cứu năm 2000 trên tạp chí Organizational Behavior and Human Decision Processes, Yaniv và Kleinberger dùng chính khuôn này với câu hỏi về năm xảy ra các sự kiện lịch sử. Trọng số trung bình dành cho lời khuyên rơi vào khoảng 0,2 đến 0,3. Nói cách khác, người ta giữ phần lớn ý kiến của mình. Và điều quan trọng: câu trả lời của người tham gia sẽ chính xác hơn nếu họ chịu nghe lời khuyên nhiều hơn.
Vì sao ta làm vậy: ba lời giải thích
Các nhà nghiên cứu đưa ra vài cách giải thích, có thể cùng đúng một phần:
| Giải thích | Nội dung | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Bất đối xứng lý do | Ta biết rõ lý do đằng sau ý kiến của mình, còn ý kiến người khác chỉ là một con số trần. Yaniv cho đây là nguyên nhân chính. | "Mình đã nghĩ kỹ rồi, còn bạn ấy chỉ nói đại." |
| Gắn bó với ý của mình | Một khi đã nêu ý kiến, ta có xu hướng bảo vệ nó như một phần của mình. | Đã nói với cả nhà là chọn trường A thì khó đổi sang trường B. |
| Muốn tự quyết | Nghe theo người khác có thể làm ta thấy mất quyền làm chủ. | "Chuyện của mình thì mình quyết." |
Lời giải thích thứ nhất là đáng để ý nhất vì nó cho thấy ta không hẳn là kiêu ngạo. Ta chỉ đơn giản là nhìn thấy suy nghĩ của mình từ bên trong, còn suy nghĩ của người khác thì từ bên ngoài. Hệ quả thực tế: hỏi thêm lý do của người khuyên là một cách thu hẹp khoảng cách đó.
Những yếu tố làm ta nghe nhiều hay nghe ít
Hàng loạt nghiên cứu theo khuôn này, được Silvia Bonaccio và Reeshad Dalal tổng hợp năm 2006, cho thấy mức nghe lời khuyên thay đổi theo hoàn cảnh:
- Việc khó thì nghe nhiều hơn. Khi câu hỏi quá khó, người ta bớt tin mình.
- Lời khuyên phải trả tiền thì nghe nhiều hơn. Francesca Gino năm 2008 cho thấy cùng một lời khuyên, khi người tham gia phải trả tiền để có nó, họ dùng nó nhiều hơn khi được cho không. Đây là một điểm dại có thật: giá của lời khuyên không làm nó đúng hơn.
- Tâm trạng ảnh hưởng. Gino và Maurice Schweitzer năm 2008 thấy người đang bực bội vì một chuyện không liên quan nghe lời khuyên ít hơn; người đang biết ơn nghe nhiều hơn.
- Người khuyên tự tin thì được nghe nhiều hơn, dù tự tin không phải lúc nào cũng đi kèm đúng. Chuyện chọn người khuyên được bàn ở bài riêng.
Lấy trung bình: cách đơn giản mà hiệu quả
Nếu ta và người khuyên có hiểu biết ngang nhau về một câu hỏi ước lượng, cách tốt nhất thường không phải chọn một trong hai, mà là lấy trung bình. Lý do là sai số của hai người thường không cùng chiều: một người đoán cao, người kia đoán thấp, trung bình gần sự thật hơn.
Jack Soll và Richard Larrick, trong một nghiên cứu năm 2009 trên Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, cho thấy người ta lại rất ít khi lấy trung bình. Họ có xu hướng hoặc giữ nguyên ý mình, hoặc chọn hẳn ý người kia, và cách làm "chọn một" này thường cho kết quả kém hơn trung bình. Cảm giác của ta là trung bình là "nước đôi, thiếu chính kiến", nhưng về mặt con số nó thường là lựa chọn khôn nhất.
Cần nói rõ giới hạn: chuyện lấy trung bình đúng nhất với những câu hỏi ước lượng có đáp án là một con số (ngân sách, thời gian, số lượng). Với quyết định về giá trị sống, như có nên đổi nghề không, không có "trung bình" nào để lấy.
Khi coi nhẹ lời khuyên lại là đúng
Chiết khấu lời khuyên không phải lúc nào cũng sai. Nó hợp lý khi:
- Bạn thật sự biết nhiều hơn người khuyên về chuyện đó, và có lý do cụ thể chứ không chỉ là cảm giác.
- Người khuyên có lợi ích riêng trong quyết định của bạn.
- Lời khuyên dựa trên hoàn cảnh khác hẳn hoàn cảnh của bạn.
Khó khăn là ta có xu hướng nghĩ mọi trường hợp đều thuộc ba loại này. Bài "Khi nào không nên nghe theo lời khuyên" trong cùng chuyên mục bàn kỹ hơn. Còn hiện tượng ngược, khi ta khuyên người khác rất sáng suốt mà xử lý việc mình lại mờ, thuộc về nghịch lý Solomon và được bàn ở chuyên mục Khoa học về sự khôn ngoan.
Góc nhìn hôm nay: quy tắc "viết trước, nghe sau, chia đôi"
Có thể biến các nghiên cứu trên thành một thói quen ba bước khi phải ước lượng hay quyết định một chuyện có con số:
- Viết ý mình ra trước, kèm một câu lý do. Việc này giúp sau đó thấy rõ mình đã đổi bao nhiêu.
- Hỏi lý do của người khuyên, không chỉ hỏi kết luận. Nghe được lý do, ý kiến của họ không còn là một con số trần.
- Mặc định chia đôi. Nếu bạn và người khuyên có hiểu biết ngang nhau, lấy trung bình. Chỉ lệch khỏi trung bình khi bạn nói ra được lý do cụ thể vì sao mình biết nhiều hơn.
Ví dụ: bạn ước tính việc sửa nhà mất ba tuần, người thợ quen bảo năm tuần. Thay vì giữ ba tuần, hãy lên kế hoạch bốn tuần, hoặc nghiêng hẳn về năm tuần nếu nhận ra người thợ đã sửa hàng chục căn còn bạn mới sửa lần đầu. Một thói quen nhỏ như vậy khó, vì nó đi ngược cảm giác tự nhiên, nhưng nó là cách đơn giản nhất để dùng được trí khôn của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta hay không nghe lời khuyên?
Lý do chính là ta thấy được lý do của mình nhưng chỉ thấy kết luận của người khác, nên ý mình có vẻ chắc hơn. Ngoài ra còn do gắn bó với ý đã nêu và mong muốn tự quyết.
Chiết khấu lời khuyên theo cái tôi là gì?
Là xu hướng giữ phần lớn ý kiến của mình và chỉ dịch một phần nhỏ về phía người khuyên, dù không có lý do để tin mình giỏi hơn. Yaniv và Kleinberger (2000) đo được người ta chỉ dành cho lời khuyên khoảng hai đến ba phần mười trọng số.
Có nên lấy trung bình ý mình và ý người khác không?
Với câu hỏi ước lượng có đáp án là con số, và khi hai bên hiểu biết ngang nhau, lấy trung bình thường cho kết quả tốt hơn chọn một bên. Soll và Larrick (2009) thấy người ta ít khi làm vậy dù nó hiệu quả.
Lời khuyên phải trả tiền có đáng tin hơn không?
Không nhất thiết. Nghiên cứu của Francesca Gino năm 2008 cho thấy người ta dùng lời khuyên trả tiền nhiều hơn lời khuyên miễn phí, dù nội dung y hệt. Giá tiền làm ta nghe nhiều hơn chứ không làm lời khuyên đúng hơn.
