Một câu hỏi xin lời khuyên tốt gồm bốn phần: hoàn cảnh ngắn gọn, mục tiêu thật của mình, những gì đã thử, và một câu hỏi cụ thể về bước tiếp theo. Cách dùng chữ cũng quan trọng: hỏi "anh khuyên em nên làm gì" thường nhận được gợi ý cụ thể và thẳng thắn hơn hỏi "anh nhận xét giúp em", theo các thí nghiệm của nhóm nghiên cứu Trường Kinh doanh Harvard công bố khoảng năm 2019. Câu hỏi càng rõ, lời khuyên càng dùng được.
Vì sao hỏi chung chung nhận về câu trả lời chung chung
"Anh thấy em có nên chuyển việc không?" là câu hỏi rất phổ biến, và gần như luôn nhận được câu trả lời kiểu "tuỳ em thôi" hoặc một lời khuyên dựa trên hoàn cảnh của chính người khuyên. Lý do rất đơn giản: người được hỏi không biết đủ về bạn để khuyên. Họ phải tự lấp khoảng trống bằng giả định, và giả định dễ nhất là "nếu là mình thì sao".
Câu hỏi chung chung còn có một rủi ro khác: nó cho phép người hỏi nghe điều mình muốn nghe. Khi câu hỏi mơ hồ, câu trả lời cũng mơ hồ, và ta dễ đọc nó theo hướng ủng hộ điều mình đã định làm.
Hỏi "lời khuyên" chứ không hỏi "nhận xét"
Một nhóm nghiên cứu gồm Jaewon Yoon, Hayley Blunden, Ariella Kristal và Ashley Whillans (Trường Kinh doanh Harvard) làm một loạt thí nghiệm về cách đặt câu hỏi. Người tham gia được nhờ góp ý cho một bài viết xin việc hoặc cho cách làm việc của một đồng nghiệp. Một nhóm được hỏi xin "nhận xét" (feedback), nhóm kia được hỏi xin "lời khuyên" (advice).
Kết quả: nhóm được xin lời khuyên đưa ra nhiều gợi ý cụ thể hơn về điều cần sửa và cách sửa. Nhóm được xin nhận xét có xu hướng đánh giá chung, khen nhiều hơn và ít chỉ ra điểm cần cải thiện. Cách giải thích của nhóm tác giả: chữ "nhận xét" khiến người ta nhìn lại việc đã làm và chấm điểm; chữ "lời khuyên" khiến người ta nhìn tới và nghĩ cách làm tốt hơn.
Đây là kết quả từ một nhóm nghiên cứu, với các thí nghiệm chủ yếu ở Mỹ, nên chưa nên coi là quy luật. Nhưng cách đổi chữ này rẻ và dễ thử.
Bốn phần của một câu hỏi tốt
| Phần | Nội dung | Ví dụ (chuyện chọn trường cho con) |
|---|---|---|
| 1. Hoàn cảnh | Hai ba câu đủ để người kia hình dung, không kể lể | "Con em học lớp 5, thích vẽ, học Toán trung bình. Nhà cách trường A 2 km, trường B 6 km." |
| 2. Mục tiêu thật | Điều mình thật sự muốn đạt, kể cả điều khó nói | "Em muốn con có bạn tốt và không bị áp lực quá, chuyện thành tích là thứ hai." |
| 3. Đã thử / đã biết | Những gì mình đã tìm hiểu, đã loại | "Em đã đi xem cả hai trường, đã nói chuyện với hai phụ huynh trường A." |
| 4. Câu hỏi cụ thể | Một câu hỏi mà người kia có thể trả lời bằng kinh nghiệm của họ | "Anh có con học trường B, theo anh áp lực bài vở ở đó thế nào với một bé như con em?" |
Phần thứ hai hay bị bỏ qua nhất. Ta thường giấu mục tiêu thật vì ngại, ví dụ không nói rằng mình muốn chuyển việc chủ yếu vì không hợp sếp. Người khuyên không biết điều đó sẽ khuyên một chuyện hoàn toàn khác.
Bẫy "hỏi cách làm của giải pháp mình đã chọn"
Trong giới lập trình viên có một khái niệm nổi tiếng gọi là "vấn đề XY". Người hỏi muốn giải quyết chuyện X, tự nghĩ ra giải pháp Y, gặp khó với Y, rồi đi hỏi cách làm Y mà không nhắc gì tới X. Người trả lời mất công giúp Y, trong khi nếu biết X, họ đã chỉ ra một cách khác đơn giản hơn nhiều.
Chuyện này xảy ra ngoài đời rất thường. "Chị chỉ em cách xin tăng lương đi" (Y), trong khi điều thật sự cần là "em đang thiếu tiền vì khoản nợ mua xe" (X), và có khi lời khuyên tốt nhất lại là chuyện khác hẳn tăng lương. Cách tránh: luôn nói thêm một câu "em hỏi chuyện này là vì…".
Những câu hỏi mở đường cho lời khuyên thật
Ngoài câu hỏi chính, có vài câu hỏi phụ giúp lấy được nhiều hơn từ người khuyên:
- "Em đang bỏ sót điều gì?" Câu này mời người kia chỉ ra điểm mù, thay vì chỉ trả lời đúng câu đã hỏi.
- "Nếu anh ở vị trí của em, với đúng hoàn cảnh này, anh sẽ làm gì đầu tiên?" Câu này buộc người khuyên đặt mình vào hoàn cảnh của bạn chứ không phải của họ, và hỏi bước đầu tiên chứ không hỏi cả kế hoạch.
- "Ai khác em nên hỏi thêm?" Người khuyên giỏi thường biết người còn giỏi hơn trong một mảng hẹp.
- "Điều gì sẽ làm anh đổi ý?" Câu này cho biết lời khuyên dựa trên giả định nào, để sau này khi tình hình đổi, bạn biết lời khuyên còn đúng không.
Hãy hỏi cả lý do chứ không chỉ kết luận. Một lời khuyên kèm lý do có thể dùng được cả khi bạn không làm theo, vì bạn biết người kia đã nghĩ tới điều gì.
Những cách hỏi nên tránh
| Cách hỏi | Vấn đề | Nên đổi thành |
|---|---|---|
| "Em làm thế này là đúng phải không anh?" | Câu hỏi dẫn dắt, chỉ chờ người kia gật | "Cách này có chỗ nào anh thấy rủi ro không?" |
| "Anh thấy sao?" | Quá rộng | Một câu hỏi về một khía cạnh cụ thể |
| Kể dài nửa tiếng rồi mới hỏi | Người nghe mệt, quên chi tiết quan trọng | Hoàn cảnh trong hai ba câu, chi tiết khi được hỏi thêm |
| Hỏi khi đã quyết xong | Thật ra là xin sự đồng ý, không phải xin lời khuyên | Nói thật: "Em đã quyết rồi, anh xem giúp em có gì cần chuẩn bị thêm" |
Dòng cuối đáng nói thêm. Hỏi ý kiến sau khi đã quyết mà giả vờ chưa quyết làm người khuyên mất công và thấy bị lợi dụng khi nhận ra. Nói thật về giai đoạn của quyết định là một cách tôn trọng người được hỏi.
Góc nhìn hôm nay: soạn câu hỏi trước năm phút
Lần tới khi định nhắn tin hay gọi điện xin lời khuyên, dành năm phút soạn trước theo khuôn:
- Viết hoàn cảnh trong tối đa ba câu.
- Viết mục tiêu thật trong một câu, kể cả nếu thấy ngại.
- Liệt kê một hai điều đã thử hoặc đã loại.
- Viết một câu hỏi cụ thể mà người này trả lời được bằng kinh nghiệm riêng của họ.
- Thêm một câu "em đang bỏ sót gì không?".
Thường khi soạn xong bước 2, nhiều người tự nhận ra câu trả lời, hoặc nhận ra mình đang hỏi sai người. Cả hai đều là kết quả tốt. Và nếu vẫn gửi đi, bạn sẽ nhận về một lời khuyên mà người kia không phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Xin lời khuyên thế nào cho đúng cách?
Nêu hoàn cảnh ngắn gọn, nói rõ mục tiêu thật, kể những gì đã thử, rồi đặt một câu hỏi cụ thể mà người kia trả lời được bằng kinh nghiệm của họ. Hỏi thêm lý do chứ không chỉ kết luận.
Nên hỏi "nhận xét" hay hỏi "lời khuyên"?
Các thí nghiệm của nhóm Yoon, Blunden, Kristal và Whillans ở Trường Kinh doanh Harvard gợi ý rằng hỏi lời khuyên nhận được nhiều gợi ý cụ thể hơn. Chữ "nhận xét" khiến người ta chấm điểm việc đã làm, chữ "lời khuyên" khiến họ nghĩ tới cách làm tốt hơn.
Vấn đề XY là gì?
Là khi người hỏi muốn giải quyết chuyện X, tự nghĩ ra cách Y, rồi chỉ hỏi về Y mà không nói về X. Người trả lời vì thế không thể gợi ý cách tốt hơn; nên luôn nói thêm "em hỏi vì…".
Có nên xin lời khuyên khi mình đã quyết định rồi?
Có thể, nhưng nên nói thật là đã quyết và hỏi về việc cần chuẩn bị. Giả vờ chưa quyết để xin sự đồng ý dễ làm người khuyên thấy bị lợi dụng.
