Nhiều người ngại xin lời khuyên vì sợ bị coi là kém cỏi, nhưng nghiên cứu của Alison Wood Brooks, Francesca Gino và Maurice Schweitzer (2015, tạp chí Management Science) cho thấy điều ngược lại: người xin lời khuyên thường được đánh giá là có năng lực hơn, với điều kiện việc đó đủ khó và người được hỏi là người có hiểu biết. Lý do chính khá con người: được hỏi ý kiến làm người được hỏi thấy mình được coi trọng, và họ đánh giá cao người biết hỏi đúng chỗ.
Nỗi sợ mất mặt khi hỏi
Trước khi thử nghiệm, nhóm tác giả khảo sát xem người ta nghĩ gì. Phần lớn người được hỏi tin rằng xin lời khuyên sẽ khiến mình trông kém năng lực hơn trong mắt người khác. Niềm tin này có thật trong đời sống: học sinh không dám giơ tay hỏi, nhân viên mới không dám hỏi đồng nghiệp, người quản lý không muốn để cấp dưới thấy mình không biết.
Ở Việt Nam, nỗi ngại này còn gắn với chuyện giữ thể diện. Hỏi người kém tuổi, kém chức hơn mình càng khó. Câu hỏi đặt ra là: nỗi sợ ấy có đúng không?
Thí nghiệm: hỏi hay không hỏi
Brooks, Gino và Schweitzer làm một loạt thí nghiệm. Trong một thí nghiệm tiêu biểu, người tham gia làm việc với một "bạn cùng nhóm" qua máy tính (thực ra là tin nhắn được nhà nghiên cứu soạn sẵn). Bạn cùng nhóm làm một bài khó, rồi hoặc gửi một câu hỏi xin lời khuyên ("Bạn có lời khuyên nào không?"), hoặc chỉ gửi một câu chào bình thường. Sau đó người tham gia đánh giá năng lực của bạn cùng nhóm.
Kết quả chính:
- Người xin lời khuyên được đánh giá là có năng lực cao hơn người không xin.
- Hiệu ứng mạnh hơn khi việc khó. Với việc dễ, xin lời khuyên không còn được lợi, và có khi bị đánh giá thấp hơn.
- Hiệu ứng mạnh hơn khi người được hỏi chính là người đánh giá. Được hỏi làm họ thấy mình được tôn trọng, và cảm giác dễ chịu ấy lan sang cách họ nhìn người hỏi.
- Hiệu ứng mạnh hơn khi người được hỏi là người có chuyên môn. Hỏi một người không biết gì về việc đó không mang lại lợi ích về hình ảnh.
Tên bài báo gốc nói gọn kết quả này: "Smart people ask for (my) advice" — người thông minh hỏi ý kiến (tôi).
Vì sao hỏi lại làm ta trông giỏi hơn
Nhóm tác giả giải thích bằng một cơ chế có thể gọi nôm là "được nâng lên": việc được hỏi làm tăng cảm giác tự tin của người được hỏi. Khi ai đó xin lời khuyên của ta, ta ngầm hiểu: người này cho rằng mình đáng hỏi. Ta thấy dễ chịu, và để giữ cảm giác đó nhất quán, ta nghĩ: "người biết hỏi mình hẳn là người sáng suốt". Đây là một chút tự ái dễ thương mà ai cũng có.
Một lý do thứ hai: với việc khó, ai cũng biết không ai tự giải được hết. Người dám hỏi cho thấy họ biết đâu là giới hạn của mình và biết tìm đúng người. Đó chính là một dấu hiệu của khôn ngoan, không phải của kém cỏi.
Người ta sẵn lòng giúp hơn ta nghĩ
Một nỗi ngại khác là sợ làm phiền, sợ bị từ chối. Frank Flynn và Vanessa Lake, trong nghiên cứu năm 2008 trên Journal of Personality and Social Psychology, cho những người tham gia đi nhờ người lạ giúp các việc nhỏ (cho mượn điện thoại, điền phiếu khảo sát, dẫn đường). Trước khi đi, họ phải đoán cần hỏi bao nhiêu người mới có đủ số người đồng ý. Kết quả: người ta đánh giá thấp mức sẵn lòng của người khác khoảng một nửa; số người đồng ý cao hơn nhiều so với dự đoán.
Lý do theo hai tác giả: người nhờ chỉ nghĩ tới cái giá của việc giúp (mất thời gian, phiền), còn quên mất cái giá của việc từ chối (ngại, thấy mình xấu). Với người được nhờ, nói "không" thường khó hơn ta tưởng.
Hiệu ứng Benjamin Franklin: nhờ vả làm người ta quý mình
Trong Tự truyện, Benjamin Franklin kể chuyện ông lấy lòng một nghị sĩ vốn không ưa mình bằng cách viết thư hỏi mượn một cuốn sách quý mà người kia có. Người ấy cho mượn, Franklin trả lại kèm thư cảm ơn, và từ đó hai người trở nên thân thiện. Câu chuyện này về sau được gọi là "hiệu ứng Ben Franklin".
Năm 1969, Jon Jecker và David Landy làm một thí nghiệm nhỏ: những người được nhà nghiên cứu nhờ trả lại tiền thưởng (vì "quỹ nghiên cứu sắp cạn") về sau thích nhà nghiên cứu hơn những người không bị nhờ. Thí nghiệm có cỡ mẫu nhỏ, và các nghiên cứu sau cho kết quả không thống nhất hoàn toàn, nên nên coi đây là một hiện tượng có thể có, không phải quy luật chắc chắn. Nhưng nó cùng hướng với phát hiện của Brooks: được nhờ, kể cả nhờ ý kiến, thường làm người ta có thiện cảm hơn với người nhờ.
Những giới hạn cần biết
| Tình huống | Xin lời khuyên có lợi? | Lý do |
|---|---|---|
| Việc khó, hỏi người có chuyên môn | Có, lợi nhất | Cho thấy biết giới hạn và biết hỏi đúng người |
| Việc khó, hỏi người không biết gì | Ít lợi | Không cho thấy sự sáng suốt khi chọn người |
| Việc rất dễ, ai cũng làm được | Không, có khi bất lợi | Có thể bị coi là lười nghĩ hoặc thiếu năng lực thật |
| Hỏi đi hỏi lại cùng một chuyện | Không | Cho thấy không tiếp thu |
Cần nói thêm: nghiên cứu của Brooks và cộng sự chủ yếu làm với người tham gia ở Mỹ, trong phòng thí nghiệm hoặc qua mạng. Chưa có nhiều nghiên cứu lặp lại quy mô lớn ở các nền văn hoá đề cao thứ bậc như Việt Nam. Rất có thể hiệu ứng vẫn còn, nhưng cách hỏi cần khéo hơn, ví dụ hỏi người lớn tuổi hơn bằng giọng xin chỉ bảo thay vì hỏi như ngang hàng.
Góc nhìn hôm nay: cách hỏi để vừa học được vừa được quý
- Chỉ hỏi sau khi đã tự thử. "Em đã thử A và B, cả hai đều vướng ở chỗ C." Câu mở đầu này cho thấy bạn hỏi vì việc khó, không vì lười.
- Nói vì sao chọn hỏi người này. "Em hỏi anh vì anh đã làm dự án tương tự năm ngoái." Đây chính là phần làm người được hỏi thấy mình được coi trọng, và nó là sự thật chứ không phải nịnh.
- Hỏi một câu cụ thể, không hỏi "anh thấy sao". Cách đặt câu hỏi được bàn kỹ ở bài riêng trong chuyên mục.
- Quay lại báo kết quả. "Em làm theo gợi ý của anh, kết quả thế này." Đây là bước hay bị bỏ nhất, mà lại làm quan hệ bền nhất.
Một thử nghiệm nhỏ cho tuần này: chọn một việc khó bạn đang loay hoay, chọn một người trong cơ quan hoặc trong họ hàng có kinh nghiệm đúng việc đó mà bạn ít khi nói chuyện, và xin họ đúng một lời khuyên theo bốn bước trên. Để ý cách họ phản ứng; phần lớn người ta vui khi được hỏi hơn ta nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Xin lời khuyên có làm mình trông kém cỏi không?
Thường là không. Nghiên cứu của Brooks, Gino và Schweitzer năm 2015 cho thấy người xin lời khuyên được đánh giá có năng lực hơn, nhất là khi việc khó và người được hỏi có chuyên môn. Với việc quá dễ thì lợi ích này biến mất.
Vì sao người được hỏi ý kiến lại đánh giá cao người hỏi?
Vì được hỏi làm họ thấy mình được coi trọng, và cảm giác dễ chịu ấy khiến họ nghĩ người hỏi là người sáng suốt. Đó là cơ chế chính mà nhóm tác giả đưa ra.
Người khác có sẵn lòng giúp mình không?
Sẵn lòng hơn ta nghĩ. Flynn và Lake (2008) cho thấy người ta đánh giá thấp khoảng một nửa số người sẽ đồng ý giúp khi được nhờ việc nhỏ, vì quên rằng từ chối cũng khó với người được nhờ.
Hiệu ứng Ben Franklin là gì?
Là hiện tượng nhờ ai đó giúp một việc nhỏ có thể khiến họ quý mình hơn, đặt theo câu chuyện Franklin hỏi mượn sách một nghị sĩ không ưa ông. Thí nghiệm của Jecker và Landy (1969) ủng hộ ý này nhưng cỡ mẫu nhỏ, nên chưa thể coi là quy luật chắc chắn.
