Nên xin lời khuyên từ người đã trải qua đúng việc mình sắp làm, người đã thấy kết quả của nhiều lựa chọn tương tự, và người không được lợi gì từ quyết định của mình. Người tự tin nhất, người thân thiết nhất hay người có chức danh cao nhất chưa chắc là người khuyên tốt nhất. Nghiên cứu còn chỉ ra một điều bất ngờ: nhiều khi lời kể của một người vừa trải qua đúng hoàn cảnh ấy giúp ta dự đoán cảm nhận của mình chính xác hơn mọi phân tích trên giấy.
Người từng trải đúng việc: sức mạnh của lời kể "hàng xóm"
Năm 2009, Daniel Gilbert và các cộng sự (Matthew Killingsworth, Rebecca Eyre, Timothy Wilson) công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu có tên "Sức mạnh bất ngờ của lời khuyên từ hàng xóm". Trong một thí nghiệm, các phụ nữ phải dự đoán mình sẽ thích một buổi hẹn gặp nhanh với một người đàn ông đến đâu. Một nhóm được đọc hồ sơ và xem ảnh của người đàn ông. Nhóm kia không được xem gì về anh ta, chỉ được biết một người phụ nữ khác vừa hẹn với anh ta đã thấy thế nào.
Kết quả: nhóm chỉ nghe lời kể của người đi trước dự đoán chính xác hơn. Điều thú vị là trước khi làm thí nghiệm, phần lớn người tham gia lại tin rằng xem hồ sơ sẽ giúp họ đoán đúng hơn. Gilbert gọi cách dùng trải nghiệm của người khác làm thước đo cho mình là "surrogation" (dùng người thay thế).
Bài học không phải là hồ sơ vô ích, mà là: khi muốn biết mình sẽ cảm thấy thế nào với một lựa chọn (một nghề, một thành phố, một trường học), người vừa sống qua lựa chọn đó thường là nguồn tốt hơn ta tưởng, vì con người giống nhau nhiều hơn ta nghĩ.
Chuyên môn phải đúng chuyện
Người giỏi một lĩnh vực không tự động giỏi lĩnh vực khác. Một bác sĩ giỏi khuyên chuyện sức khoẻ đáng tin, nhưng khuyên chuyện đầu tư đất thì chỉ ngang người thường. Khi chọn người khuyên, hãy hỏi:
- Họ đã làm đúng việc này chưa, bao nhiêu lần? Một người đã mở ba quán cà phê biết nhiều hơn người đọc mười cuốn sách về kinh doanh quán.
- Họ có thấy kết quả không? Người khuyên giỏi là người đã nhận được phản hồi rõ ràng về những lời khuyên trước. Người làm nghề mà kết quả đến muộn hoặc mờ thường tự tin hơn mức nên có.
- Họ đã thấy cả người thất bại chưa? Người chỉ biết những câu chuyện thành công dễ khuyên ta liều. Người làm nghề lâu năm như thầy cô, thợ cả, luật sư thường đã thấy nhiều người đi cùng con đường và biết ai vấp ở đâu.
Người tự tin chưa chắc là người đúng
Ta có xu hướng tin người nói chắc chắn. Paul Price và Eric Stone, năm 2004 trên Journal of Behavioral Decision Making, gọi đây là "quy tắc tự tin": người ta thích chọn người khuyên tỏ ra tự tin hơn, kể cả khi độ tự tin đó không đi kèm độ chính xác.
Tuy vậy, câu chuyện không đơn giản. Nghiên cứu của Elizabeth Tenney và cộng sự (2007, về độ tin cậy của nhân chứng) cho thấy khi người nghe biết được người nói đã đúng sai thế nào, họ bắt đầu đánh giá cao người tự tin vừa đúng mức, tức là người nói "chắc chắn" khi chắc và nói "không rõ" khi không rõ. Bài học: đừng chọn người khuyên theo giọng nói chắc nịch; chọn người hay nói "tôi không biết" đúng lúc.
Lợi ích riêng: hỏi người không được gì
Người bán bảo hiểm khuyên mua bảo hiểm, người môi giới khuyên mua nhà, người bán khoá học khuyên học thêm. Không phải họ nói sai, nhưng họ có lợi ích riêng. Một nghiên cứu của Daylian Cain, George Loewenstein và Don Moore năm 2005 cho thấy một điều trái trực giác: khi người khuyên công khai lợi ích riêng của mình, người nghe không giảm tin đủ mức cần, còn người khuyên lại cảm thấy được phép thiên lệch hơn vì "đã nói trước rồi". Công khai xung đột lợi ích, trong thí nghiệm của họ, đôi khi làm lời khuyên tệ hơn.
Vì vậy, với quyết định quan trọng, hãy có ít nhất một người khuyên không liên quan gì đến kết quả.
Bảng chọn người khuyên theo loại quyết định
| Loại quyết định | Người khuyên nên tìm | Người nên cẩn thận |
|---|---|---|
| Mình sẽ thích hay ghét một lựa chọn (nghề, nơi ở, trường) | Người vừa sống qua đúng lựa chọn đó gần đây | Người chỉ biết qua báo chí, quảng cáo |
| Chuyện kỹ thuật, luật, sức khoẻ | Người có chuyên môn được cấp phép, có kinh nghiệm thực hành | Người quen "nghe nói", người giỏi lĩnh vực khác |
| Chuyện tiền lớn | Ít nhất một người không có lợi ích trong giao dịch | Người hưởng hoa hồng từ quyết định của bạn |
| Chuyện tình cảm, gia đình | Người hiểu bạn lâu và dám nói thật | Người chỉ nghe một phía câu chuyện |
| Chuyện chưa ai làm | Nhiều người ở nhiều góc nhìn khác nhau | Một người duy nhất có vẻ rất chắc chắn |
Đừng chỉ hỏi người giống mình
Ta thường xin lời khuyên từ người thân, bạn bè cùng lứa, đồng nghiệp cùng phòng. Họ dễ gần, nhưng cũng dễ nghĩ giống ta. Hỏi năm người giống nhau có khi chỉ bằng hỏi một người năm lần. Một nguyên tắc đơn giản: với quyết định lớn, hỏi ít nhất ba người ở ba vị trí khác nhau, chẳng hạn một người trong nghề, một người ngoài nghề, một người lớn tuổi hơn hẳn. Khi ba ý kiến khác hẳn nhau, đó là dấu hiệu quyết định của bạn khó thật, và cần thêm thông tin. Khi ba ý kiến trùng nhau, đó là tín hiệu đáng tin hơn nhiều so với ba người bạn cùng nhóm cùng gật đầu.
Góc nhìn hôm nay: lập "hội đồng cố vấn" riêng
Thay vì mỗi lần có chuyện mới nghĩ xem hỏi ai, có thể chuẩn bị trước một danh sách nhỏ:
- Viết ra bốn đến sáu lĩnh vực bạn hay phải quyết định: công việc, tiền bạc, sức khoẻ, con cái, quan hệ.
- Với mỗi lĩnh vực, ghi một hoặc hai người đáp ứng được ít nhất hai trong ba tiêu chí: đã trải qua đúng việc, đã thấy nhiều kết quả, không có lợi ích riêng.
- Ghi thêm một người "khác mình": khác tuổi, khác nghề, khác quê, để có góc nhìn thứ hai.
- Giữ liên lạc với họ cả khi không cần gì. Lời khuyên tốt nhất thường đến từ người đã biết bạn từ trước.
Danh sách này cũng giúp bạn tránh một thói quen rất phổ biến: chỉ hỏi người mà mình đoán trước sẽ đồng ý với mình. Khi đã chọn sẵn người theo tiêu chí, bạn bớt chọn người theo câu trả lời mong muốn.
Câu hỏi thường gặp
Nên xin lời khuyên từ ai?
Từ người đã trải qua đúng việc bạn sắp làm, người đã thấy kết quả của nhiều trường hợp tương tự, và người không có lợi ích riêng từ quyết định của bạn. Với quyết định lớn, nên hỏi vài người ở các vị trí khác nhau.
Có nên tin người khuyên rất tự tin không?
Nên thận trọng. Price và Stone (2004) cho thấy người ta thích người khuyên tự tin dù tự tin không đi kèm chính xác. Người đáng tin hơn là người tự tin đúng mức, dám nói "không biết" khi không chắc.
Vì sao lời kể của người đã trải qua lại hữu ích?
Nghiên cứu của Daniel Gilbert và cộng sự trên Science năm 2009 cho thấy lời kể của một người vừa trải qua đúng tình huống giúp dự đoán cảm nhận của mình chính xác hơn việc đọc thông tin chi tiết. Lý do là con người phản ứng giống nhau nhiều hơn ta nghĩ.
Người khuyên công khai lợi ích riêng thì có đáng tin hơn không?
Không chắc. Thí nghiệm của Cain, Loewenstein và Moore (2005) cho thấy công khai xung đột lợi ích có khi khiến người khuyên thiên lệch hơn, trong khi người nghe không giảm tin đủ. Tốt nhất vẫn là có thêm một người khuyên không liên quan.
