Muốn khuyên mà không thành lên lớp, hãy làm ba việc theo đúng thứ tự: nghe và thừa nhận cảm xúc của người kia trước, hỏi để hiểu vấn đề sau, và chỉ đưa lời khuyên khi họ muốn nghe, dưới dạng một lựa chọn chứ không phải một mệnh lệnh. Nghiên cứu về giao tiếp hỗ trợ cho thấy lời khuyên được đón nhận tốt hơn hẳn khi nó được xin, khi nó đến sau sự đồng cảm, và khi nó để người nghe giữ quyền quyết định. Lời khuyên đúng mà đến sai cách vẫn thường bị gạt đi.
Vì sao lời khuyên tốt vẫn bị ghét
Trong một nghiên cứu năm 1997 trên Human Communication Research, Daena Goldsmith và Kristine Fitch phỏng vấn nhiều người về những lần họ nhận lời khuyên trong đời thường. Họ thấy lời khuyên luôn mang một mâu thuẫn ngầm. Một mặt, nó cho thấy người khuyên quan tâm. Mặt khác, nó ngầm nói rằng người nghe có vấn đề và chưa tự giải được, và người khuyên biết hơn. Lời khuyên vì thế có thể bị cảm nhận là quan tâm, hoặc là xen vào, hoặc là coi thường, tuỳ cách đưa ra.
Thêm vào đó, có bằng chứng cho thấy người khuyên được lợi từ việc khuyên theo một cách ít ai nói ra. Michael Schaerer và các cộng sự, trong nghiên cứu năm 2018 trên Personality and Social Psychology Bulletin, thấy rằng việc cho lời khuyên làm người khuyên cảm thấy mình có quyền lực hơn, nhất là khi lời khuyên được làm theo. Điều này giải thích phần nào vì sao ta hay khuyên khi không ai nhờ: khuyên khiến ta thấy dễ chịu. Người nghe thường cảm nhận được điều đó.
Thứ tự quan trọng: đồng cảm, hỏi, rồi mới khuyên
Bo Feng, nhà nghiên cứu giao tiếp, trong một nghiên cứu năm 2009 trên Human Communication Research, đề xuất và kiểm tra một mô hình tuần tự cho lời khuyên. Lời khuyên được đánh giá cao nhất khi đi theo ba bước:
| Bước | Việc làm | Câu nói ví dụ |
|---|---|---|
| 1. Hỗ trợ cảm xúc | Thừa nhận cảm xúc, cho thấy mình hiểu | "Nghe chuyện vậy thì bực thật, làm cả tháng mà bị gạt đi." |
| 2. Tìm hiểu vấn đề | Hỏi để hiểu rõ, giúp người kia tự phân tích | "Lúc đó sếp nói lý do gì? Em đã nói lại gì?" |
| 3. Lời khuyên | Đưa ra gợi ý, có lý do, có lựa chọn | "Nếu là chị, chắc chị sẽ xin gặp riêng để hỏi tiêu chí. Em thấy cách đó có hợp không?" |
Khi nhảy thẳng vào bước 3, lời khuyên dù đúng vẫn dễ bị cảm nhận là không hiểu chuyện, vì người nghe chưa thấy mình được nghe. Nhiều khi, sau bước 1 và bước 2, người kia tự tìm ra hướng đi và không cần bước 3 nữa. Đó là kết quả tốt nhất.
Những yếu tố làm lời khuyên được đón nhận
Erina MacGeorge và các cộng sự, qua nhiều nghiên cứu từ đầu thập niên 2000 và mô hình về sau được gọi là thuyết phản hồi lời khuyên (advice response theory), chỉ ra các yếu tố khiến người ta làm theo lời khuyên. Có thể chia làm hai nhóm:
- Nội dung: lời khuyên có hiệu quả không, có làm được không với hoàn cảnh của người nghe, có hậu quả xấu nào kèm theo không. Một lời khuyên "nghỉ việc đi" có thể đúng mà không làm được nếu người nghe đang nuôi hai con.
- Cách nói: lời khuyên có tôn trọng quyền quyết định của người nghe không, có giữ thể diện cho họ không. Câu "cậu phải…" kém hơn câu "một cách có thể thử là…".
Mối quan hệ cũng quan trọng: lời khuyên từ người thân, người có chuyên môn, và lời khuyên được xin, thường được đón nhận tốt hơn lời khuyên từ người lạ hoặc lời khuyên không ai hỏi.
Đôi khi giúp tốt nhất là giúp không để lộ
Niall Bolger và David Amarel, trong một nghiên cứu năm 2007 trên Journal of Personality and Social Psychology, phát hiện một điều thú vị về "hỗ trợ vô hình". Khi một người đang căng thẳng nhận được sự giúp đỡ rõ ràng, có khi họ lại thấy tệ hơn, vì nó nhắc rằng họ không tự làm được. Còn khi sự giúp đỡ đến một cách kín đáo, ví dụ người giúp làm mẫu một cách giải quyết mà không nói "để tôi chỉ cho", người nhận được lợi mà không mất tự tin.
Áp vào lời khuyên: thay vì "con phải học thế này", cha mẹ có thể kể "hồi trước bố ôn thi hay chia bài ra từng buổi nhỏ, không biết với con có hợp không". Lời khuyên vẫn ở đó, nhưng người nghe được tự chọn.
Những kiểu khuyên dễ thành lên lớp
| Kiểu khuyên | Vì sao phản tác dụng | Thay bằng |
|---|---|---|
| Khuyên khi người ta chỉ muốn kể | Người kể thấy không được nghe | Hỏi: "Em muốn chị nghe thôi hay muốn chị góp ý?" |
| Kể chuyện mình quá dài | Biến chuyện của người kia thành chuyện của mình | Một câu ví dụ ngắn từ kinh nghiệm, rồi quay lại chuyện của họ |
| Một lời khuyên duy nhất, giọng chắc chắn | Không để chỗ cho người nghe quyết định | Hai ba lựa chọn, nói ưu nhược của từng cái |
| "Đáng lẽ em phải…" | Chê điều đã qua, không thay đổi được | "Lần tới có thể thử…" |
| Nhắc đi nhắc lại khi người ta không làm theo | Biến lời khuyên thành áp lực | Nói một lần, rõ ràng, rồi để người kia quyết |
Khuyên người dễ, làm việc mình khó
Một điều nên nhớ khi khuyên: ta thường sáng suốt hơn khi xét việc của người khác so với việc của mình, vì đứng ngoài nên ít bị cảm xúc chi phối. Hiện tượng này, được Igor Grossmann và Ethan Kross nghiên cứu dưới tên nghịch lý Solomon, được bàn kỹ ở chuyên mục Khoa học về sự khôn ngoan. Hệ quả cho người khuyên là sự khiêm tốn: lời khuyên của ta có thể đúng, nhưng làm theo nó khó hơn nói ra nó rất nhiều, vì chính ta trong hoàn cảnh đó có khi cũng không làm được.
Góc nhìn hôm nay: một câu hỏi trước mọi lời khuyên
Thói quen đơn giản nhất và hiệu quả nhất là hỏi trước: "Bạn muốn mình nghe thôi, hay muốn mình góp ý?" Câu hỏi này làm được ba việc cùng lúc: cho thấy bạn tôn trọng quyền quyết định của người kia, tránh khuyên khi họ chỉ cần được nghe, và nếu họ muốn góp ý, lời khuyên của bạn trở thành lời khuyên được xin.
Khi đã được mời góp ý, có thể dùng khuôn ngắn:
- Nói lại vấn đề bằng lời của mình để kiểm tra đã hiểu đúng chưa.
- Đưa hai hoặc ba hướng, mỗi hướng một câu lý do.
- Nói rõ giới hạn của mình: "Chị chưa ở trong hoàn cảnh này bao giờ, nên đây chỉ là cách chị nghĩ."
- Kết bằng một câu trả quyền lại: "Em là người biết rõ nhất, em thấy hướng nào hợp?"
Thử dùng khuôn này một tuần với người trong nhà, nhất là với con cái tuổi mới lớn, và để ý xem cuộc nói chuyện kéo dài hơn hay ngắn hơn trước. Thường nó dài hơn, vì người kia không còn phải phòng thủ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để khuyên người khác mà không bị coi là lên lớp?
Hãy thừa nhận cảm xúc của họ trước, hỏi để hiểu vấn đề, và chỉ khuyên khi họ muốn nghe. Đưa ra vài lựa chọn thay vì một mệnh lệnh, và để họ giữ quyền quyết định.
Vì sao người ta khó chịu khi được khuyên?
Vì lời khuyên ngầm nói rằng người nghe có vấn đề và người khuyên biết hơn. Goldsmith và Fitch (1997) chỉ ra lời khuyên vừa có thể là sự quan tâm, vừa có thể là sự xen vào, tuỳ cách đưa ra.
Có nên khuyên khi người ta không hỏi?
Thường là không nên vội. Lời khuyên không được xin ít được đón nhận hơn; cách tốt là hỏi trước "bạn muốn mình nghe hay góp ý". Trường hợp có nguy hiểm thật sự cho sức khoẻ hay an toàn thì nên nói rõ dù không được hỏi.
Hỗ trợ vô hình là gì?
Là sự giúp đỡ mà người nhận không thấy rõ là đang được giúp, ví dụ làm mẫu hay kể kinh nghiệm thay vì chỉ bảo trực tiếp. Bolger và Amarel (2007) cho thấy kiểu hỗ trợ này giúp giảm căng thẳng mà không làm người nhận mất tự tin.
