Nhiều dân tộc có tục ngữ về khôn và dại giống người Việt đến bất ngờ: người Nhật nói "khỉ cũng có lúc ngã từ trên cây", gần với "Khôn ba năm dại một giờ"; người Nga nói "trứng không dạy gà mái", gần với "Trứng khôn hơn vịt"; người Pháp nói "giá tuổi trẻ biết, giá tuổi già làm được", gần với "Khôn đâu có trẻ, khoẻ đâu có già". Có câu giống vì kinh nghiệm con người giống nhau, có câu giống vì vay mượn qua sách vở. Biết phân biệt hai loại giúp đọc tục ngữ tỉnh táo hơn.
Bảng đối chiếu: câu Việt và câu nước ngoài
| Tục ngữ Việt | Câu nước ngoài | Nguồn, ghi chú |
|---|---|---|
| Khôn ba năm dại một giờ | 猿も木から落ちる – Khỉ cũng có lúc ngã từ trên cây | Tục ngữ Nhật phổ biến |
| Khôn ba năm dại một giờ | Quandoque bonus dormitat Homerus – Đến Homer giỏi đôi khi cũng ngủ gật | Horace, Ars Poetica, câu 359 |
| Khôn ba năm dại một giờ | На всякого мудреца довольно простоты – Người khôn nào cũng có đủ chỗ ngây ngô | Tục ngữ Nga, là tên vở hài kịch của Ostrovsky (1868) |
| Trứng khôn hơn vịt | Яйца курицу не учат – Trứng không dạy gà mái | Tục ngữ Nga |
| Trứng khôn hơn vịt | Sus Minervam – Con lợn dạy nữ thần Minerva | Thành ngữ Latinh, Cicero có dùng |
| Khôn đâu có trẻ, khoẻ đâu có già | Si jeunesse savait, si vieillesse pouvait – Giá tuổi trẻ biết, giá tuổi già làm được | Henri Estienne, Les Prémices (1594) |
| Người khôn nói ít hiểu nhiều | Reden ist Silber, Schweigen ist Gold – Nói là bạc, im lặng là vàng | Tục ngữ Đức; Thomas Carlyle đưa vào tiếng Anh trong Sartor Resartus (1833–1834) |
| Khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau | Huynh đệ huých vu tường, ngoại ngự kỳ vũ – Anh em cãi nhau trong nhà, ra ngoài cùng chống sự khinh nhờn | Kinh Thi, Tiểu nhã, bài Thường đệ |
| Khôn ngoan chẳng lọ thật thà, lường thưng tráo đấu chẳng qua đong đầy | Honesty is the best policy – Thật thà là kế sách tốt nhất | Tục ngữ Anh, có trong văn bản từ đầu thế kỷ 17 |
Mỗi dòng là một cặp gần nghĩa, không phải tương đương hoàn toàn. Những khác biệt nhỏ giữa hai câu thường là chỗ thú vị nhất.
Người giỏi cũng có lúc sai: ba cách nói
Ý "người khôn cũng có lúc dại" có mặt ở rất nhiều nền văn hoá, nhưng mỗi nơi nhấn một chỗ khác.
- Người Nhật dùng hình ảnh con khỉ, chuyên gia leo cây, mà vẫn ngã. Câu nhấn vào việc chuyên môn không bảo đảm khỏi sai, thường dùng để an ủi người giỏi vừa vấp.
- Horace, nhà thơ La Mã, viết trong Ars Poetica rằng ông bực khi Homer vĩ đại đôi lúc "ngủ gật", tức viết chỗ kém. Câu nói về chỗ sai của bậc thầy, sau thành thành ngữ châu Âu "Even Homer nods".
- Người Nga nói người khôn nào cũng có đủ chỗ ngây ngô. Nhà soạn kịch Alexander Ostrovsky lấy câu này làm tên vở hài kịch năm 1868 về một kẻ khôn lỏi leo cao rồi bị chính cuốn nhật ký của mình lật tẩy.
- Người Việt nói "Khôn ba năm dại một giờ", nhấn vào sự bất cân xứng thời gian: khôn phải lâu, dại chỉ cần một lúc.
Bốn câu cùng một kinh nghiệm, bốn góc nhìn: chuyên môn, bậc thầy, tính cách, thời gian. Đặt cạnh nhau thì hiểu kinh nghiệm ấy đầy đủ hơn khi chỉ biết một câu.
Kẻ non dạy người già: trứng, lợn và vịt
"Trứng khôn hơn vịt" là câu Việt chê kẻ non nớt mà tưởng mình hơn người sinh ra mình. Người Nga có câu gần như y hệt: "trứng không dạy gà mái". Người La Mã dùng hình ảnh mạnh hơn: con lợn đi dạy nữ thần Minerva, thần của trí tuệ.
Câu Việt và câu Nga cùng dùng hình ảnh trứng, có lẽ vì cả hai dân tộc đều sống với gia cầm. Câu Latinh thì thuộc tầng văn hoá có học, lấy thần thoại làm chuẩn. Không có dấu hiệu nào cho thấy câu Việt vay từ tiếng Nga hay Latinh; nhiều khả năng đây là ví dụ của kinh nghiệm giống nhau dẫn tới hình ảnh giống nhau.
Im lặng là vàng: một câu đi vòng qua nhiều nước
Câu "im lặng là vàng" mà người Việt hay nói hiện nay có đường đi khá rõ. Trong tiếng Đức có "Reden ist Silber, Schweigen ist Gold". Nhà văn Scotland Thomas Carlyle trong Sartor Resartus (viết khoảng 1831, đăng báo 1833–1834) viết "Speech is silvern, Silence is golden", nói đó là một câu khắc ở Thuỵ Sĩ, và từ đó câu thành tục ngữ tiếng Anh. Trong tiếng Việt, câu "im lặng là vàng" nhiều khả năng đi vào qua sách báo dịch thời hiện đại, chứ không thuộc kho tục ngữ cổ. Kho cổ của người Việt có câu riêng cho ý đó: "Người khôn nói ít hiểu nhiều".
Đây là ví dụ của loại giống nhau thứ hai: vay mượn. Khi nghe một câu "tục ngữ" quá giống tiếng Anh, nên tự hỏi nó có trong các sưu tập cũ như của Nguyễn Văn Ngọc (1928) hay Vũ Ngọc Phan (1956) không, hay chỉ là câu dịch.
Khôn và thật thà
Câu ca dao "Khôn ngoan chẳng lọ thật thà, lường thưng tráo đấu chẳng qua đong đầy" nói khôn khéo gian lận không bằng thật thà; tráo đấu, đong thiếu rồi cuối cùng cũng chẳng hơn đong đầy. "Chẳng lọ" là chữ cổ, nghĩa là chẳng cần, chẳng bằng. Tiếng Anh có "Honesty is the best policy", có trong văn bản từ đầu thế kỷ 17.
Hai câu khác nhau ở chỗ đáng chú ý. Câu Anh nói thật thà là "kế sách" (policy), tức vẫn là một cách tính toán: thật thà vì nó có lợi lâu dài. Câu Việt dùng hình ảnh cụ thể của người đi chợ đong gạo, cân thóc, và kết luận gian lận "chẳng qua" cũng thế, nghe như một lời cảnh tỉnh của người từng thấy kẻ gian rốt cuộc chẳng hơn gì. Một bên là lý lẽ, một bên là cảnh đời.
Vì sao tục ngữ các nước giống nhau
- Kinh nghiệm chung của con người: ai cũng từng thấy người giỏi vấp, người trẻ hấp tấp, người già yếu sức. Tục ngữ ghi lại những điều lặp lại trong mọi xã hội.
- Đời sống giống nhau: các dân tộc nông nghiệp có hình ảnh gà, trứng, lúa, chợ; dân đi biển có hình ảnh sóng, gió. Hình ảnh giống nhau vì đồ vật xung quanh giống nhau.
- Vay mượn qua chữ viết: tiếng Việt vay nhiều thành ngữ từ Hán văn; tiếng châu Âu vay từ Latinh, Kinh Thánh; tiếng Việt hiện đại lại vay từ sách dịch phương Tây.
- Dịch cho khớp: khi dịch, người ta hay chọn câu bản địa gần nghĩa nhất, khiến hai câu trông giống nhau hơn thực tế.
Chỗ dễ sai
- Coi hai câu gần nghĩa là một: mỗi câu có sắc thái riêng. Dịch "Khôn ba năm dại một giờ" thành "Even Homer nods" là mất ý bất cân xứng thời gian.
- Gán nguồn cho người nổi tiếng: nhiều tục ngữ quốc tế bị gán cho Khổng Tử, Socrates, Einstein trên mạng. Tục ngữ phần lớn không có tác giả.
- Coi câu dịch là tục ngữ cổ: như trường hợp "im lặng là vàng" đã nói ở trên.
Góc nhìn hôm nay
Đặt tục ngữ Việt cạnh tục ngữ các nước không làm câu Việt kém đi, mà làm rõ nét riêng của nó: hình ảnh rất nông thôn, rất cụ thể, và thường nhấn vào hậu quả lên cộng đồng. Đó là những thứ có thể giải thích cho người nước ngoài, và cho chính con cháu mình.
Một việc làm được: chọn một câu tục ngữ Việt về khôn dại bạn hay dùng, rồi hỏi một người bạn biết ngoại ngữ, hoặc tra một từ điển tục ngữ song ngữ, xem tiếng đó có câu nào gần nghĩa. Ghi lại cả hai và một dòng về chỗ khác nhau. Sau vài lần, bạn sẽ có một sổ tay tục ngữ đối chiếu của riêng mình, rất có ích khi dạy con học ngoại ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Tục ngữ nước ngoài nào giống "Khôn ba năm dại một giờ"?
Tục ngữ Nhật "khỉ cũng có lúc ngã từ trên cây", câu của Horace "đến Homer giỏi đôi khi cũng ngủ gật" trong Ars Poetica, và tục ngữ Nga "người khôn nào cũng có đủ chỗ ngây ngô". Các câu này cùng nói người giỏi cũng có lúc sai, nhưng không nhấn vào sự bất cân xứng thời gian như câu Việt.
"Im lặng là vàng" có phải tục ngữ Việt không?
Nhiều khả năng không phải tục ngữ cổ. Câu gốc là tiếng Đức "Reden ist Silber, Schweigen ist Gold", được Thomas Carlyle đưa vào tiếng Anh trong Sartor Resartus (1833–1834), rồi vào tiếng Việt qua sách báo dịch. Kho tục ngữ cổ của người Việt có câu riêng cùng ý: "Người khôn nói ít hiểu nhiều".
Câu tiếng Nga nào giống "Trứng khôn hơn vịt"?
Câu "Яйца курицу не учат", nghĩa là trứng không dạy gà mái. Hai câu cùng dùng hình ảnh trứng để chê kẻ non nớt mà tưởng mình hơn người sinh ra mình.
Vì sao tục ngữ các nước lại giống nhau?
Có hai lý do chính: kinh nghiệm sống của con người ở đâu cũng giống nhau, và các ngôn ngữ vay mượn nhau qua sách vở, kinh điển, bản dịch. Đời sống nông nghiệp giống nhau cũng sinh ra hình ảnh giống nhau như gà, trứng, chợ.
"Khôn ngoan chẳng lọ thật thà" nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là "Khôn ngoan chẳng lọ thật thà, lường thưng tráo đấu chẳng qua đong đầy". "Chẳng lọ" là chẳng cần, chẳng bằng; ý câu là khôn khéo gian lận rốt cuộc cũng không hơn thật thà.
