Kanzi là con bonobo đực (1980–2025) học cách "trò chuyện" bằng bảng ký hiệu hình học gọi là lexigram, dưới sự theo dõi của nhà nghiên cứu linh trưởng Sue Savage-Rumbaugh ở bang Georgia, Mỹ. Điều đặc biệt là Kanzi không được dạy trực tiếp: nó tự học khi đứng xem người ta dạy mẹ nuôi của nó. Nó dùng được vài trăm ký hiệu và hiểu nhiều câu nói tiếng Anh, nhưng việc Kanzi có "ngôn ngữ" theo nghĩa của người hay không vẫn là một trong những tranh luận lớn nhất của ngành nghiên cứu loài vật.
Bối cảnh: thập niên của những con vượn học nói
Vượn không có bộ máy phát âm để nói như người, nên từ thập niên 1960 các nhà nghiên cứu thử dạy chúng bằng kênh khác. Năm 1966, vợ chồng Allen và Beatrix Gardner bắt đầu dạy tinh tinh Washoe ngôn ngữ ký hiệu tay của người khiếm thính Mỹ. Các dự án khác dùng thẻ nhựa, bàn phím máy tính. Đến cuối thập niên 1970 không khí rất lạc quan.
Rồi năm 1979, nhà tâm lý học Herbert Terrace công bố trên tạp chí Science bài "Can an ape create a sentence?" (Vượn có tạo được câu không?). Ông đã dạy ký hiệu cho một con tinh tinh tên Nim Chimpsky nhiều năm, rồi xem lại hàng giờ băng hình và kết luận: phần lớn chuỗi ký hiệu của Nim là lặp lại ký hiệu người dạy vừa làm, hoặc làm khi được nhắc. Không có dấu hiệu của ngữ pháp. Bài báo làm giới nghiên cứu chia rẽ sâu sắc, và quỹ tài trợ cho các dự án vượn học ngôn ngữ cạn dần.
Kanzi ra đời đúng vào thời điểm đó.
Đứa con nuôi học lỏm
Kanzi sinh tháng 10 năm 1980 tại trạm nghiên cứu Yerkes thuộc Đại học Emory, rồi được một con bonobo cái tên Matata nhận nuôi. Matata là đối tượng của chương trình dạy lexigram ở Trung tâm Nghiên cứu Ngôn ngữ thuộc Đại học Bang Georgia, do Sue Savage-Rumbaugh và Duane Rumbaugh điều hành.
Lexigram là những hình học trừu tượng — vòng tròn, gạch chéo, hình thoi — mỗi hình ứng với một từ, in trên các phím của một tấm bảng lớn. Hình không giống vật nó chỉ, nên phải học như học chữ. Matata học rất chậm, sau nhiều năm chỉ dùng được rất ít ký hiệu. Trong suốt các buổi học, Kanzi bé xíu bám trên người mẹ, chạy quanh phòng, có vẻ chẳng để ý gì.
Khi Kanzi khoảng hai tuổi rưỡi, Matata được đưa đi một thời gian để ghép đôi. Ở lại một mình, Kanzi bắt đầu dùng bảng lexigram — tự nhiên, đúng nghĩa, và nhiều hơn hẳn mẹ. Nó đã học từ việc đứng xem.
Từ đó nhóm nghiên cứu đổi cách làm. Họ không luyện Kanzi từng ký hiệu bằng phần thưởng nữa, mà nói chuyện với nó suốt ngày, vừa nói tiếng Anh vừa chỉ ký hiệu trên bảng, đưa nó đi dạo trong khu rừng quanh trung tâm, như cách người lớn nói chuyện với trẻ nhỏ.
Kanzi làm được gì
| Khả năng | Mô tả | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|
| Dùng lexigram | Vài trăm ký hiệu, chủ yếu để đề nghị, xin, gọi tên, chỉ nơi muốn đến | Được ghi chép nhiều năm, nhiều người xác nhận |
| Hiểu tiếng Anh nói | Làm theo những câu yêu cầu mới chưa từng nghe | Được thử có kiểm soát năm 1993 |
| Ghép ký hiệu | Chuỗi ngắn hai, ba thành phần, có một số quy luật thứ tự | Còn tranh cãi về việc có phải ngữ pháp không |
| Ghè đá làm dao | Đập đá lấy mảnh sắc để cắt dây mở hộp thức ăn | Được nhóm khảo cổ thử nghiệm và công bố |
Bài thử so với một em bé
Nghiên cứu có kiểm soát nổi tiếng nhất được công bố năm 1993 trong chuyên khảo của Hiệp hội Nghiên cứu Phát triển Trẻ em (Monographs of the Society for Research in Child Development). Kanzi khi ấy tám tuổi được so với một bé gái tên Alia khoảng hai tuổi. Cả hai được nghe hàng trăm câu yêu cầu mới lạ bằng tiếng Anh — kiểu "đặt cục xà phòng lên quả táo", "đi lấy củ cà rốt trong lò vi sóng" — những câu không thể đoán theo thói quen.
Để tránh bài học ngựa Hans (có bài riêng trong danh mục này), người nói đứng sau tấm gương một chiều hoặc che mặt, để Kanzi không đọc được ánh mắt. Kanzi làm đúng khoảng bảy phần mười số câu, Alia khoảng hai phần ba — hai bên tương đương nhau.
Ghè đá
Đầu thập niên 1990, nhà khảo cổ Nicholas Toth và Kathy Schick ở Đại học Indiana cho Kanzi xem cách đập đá lấy mảnh sắc để cắt dây buộc hộp đựng thức ăn. Kanzi học được và tạo ra mảnh đá dùng được, dù kỹ thuật thô hơn công cụ của người tiền sử. Nó còn tự nghĩ ra cách ném đá vào nền cứng cho vỡ — một lối tắt không ai dạy. Nghiên cứu này được các nhà khảo cổ dùng để bàn về công cụ đá cổ nhất của loài người.
Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ
Kanzi thuyết phục được nhiều người hơn các con vượn trước, nhưng không thuyết phục được tất cả.
- Hiểu mạnh hơn nói. Hầu như ai cũng công nhận Kanzi hiểu rất nhiều. Phần tạo câu thì yếu hơn hẳn: chuỗi ký hiệu ngắn, phần lớn là đề nghị ("đi", "nho", "bóng"), ít khi kể hay hỏi.
- Ngữ pháp hay thói quen? Năm 1990, Patricia Greenfield và Savage-Rumbaugh phân tích thứ tự ký hiệu của Kanzi và cho rằng có những quy tắc đơn giản nó tự đặt ra. Phía hoài nghi cho rằng thứ tự ấy có thể giải thích bằng liên tưởng và thói quen, chưa đến mức ngữ pháp.
- Diễn giải của người trong cuộc. Phần lớn dữ liệu do chính nhóm nuôi Kanzi ghi và diễn giải. Người ngoài có lúc khó tiếp cận để thử lại độc lập. Về sau, một số tuyên bố của Savage-Rumbaugh về khả năng của các bonobo bị giới chuyên môn coi là vượt quá dữ liệu.
Điểm gần như mọi bên đồng ý: Kanzi cho thấy một con vượn lớn lên trong môi trường giàu ngôn ngữ có thể hiểu ký hiệu và lời nói người ở mức không ai dám nghĩ vào thập niên 1970. Câu hỏi "đó có phải ngôn ngữ không" phụ thuộc nhiều vào việc ta định nghĩa ngôn ngữ ra sao.
Kanzi sau đó chuyển tới bang Iowa, sống ở trung tâm nay mang tên Ape Cognition and Conservation Initiative tại Des Moines, và mất tháng 3 năm 2025, ở tuổi 44.
Điều Kanzi dạy về học
Bài học bất ngờ nhất từ Kanzi không nằm ở bảng ký hiệu, mà ở cách nó học. Mẹ nuôi của nó được dạy bài bản từng ký hiệu, có thưởng, nhiều năm, mà gần như không tiến bộ. Kanzi không được dạy, chỉ sống giữa những buổi học, lại học được nhiều hơn.
Các nhà nghiên cứu đưa ra hai lời giải thích, có thể cùng đúng. Một là tuổi: Kanzi tiếp xúc khi còn rất nhỏ, như trẻ em học tiếng mẹ đẻ. Hai là cách tiếp xúc: ký hiệu đến với Kanzi gắn với sự việc thật — đi đâu, ăn gì, chơi với ai — chứ không phải những bài luyện rời rạc. Đó cũng là lý do các nhóm sau Kanzi chuyển sang cách "đắm mình trong ngôn ngữ" thay vì luyện từng từ.
Góc nhìn hôm nay
Đọc chuyện Kanzi, có hai điều làm được ngay.
- Phân biệt "hiểu" và "làm được". Ở trẻ nhỏ, ở người học ngoại ngữ, ở chính mình: hiểu thường đi trước nói rất xa. Một đứa trẻ chưa nói được câu dài có thể hiểu gần hết điều bạn nói, nên đừng nói trước mặt con điều bạn không muốn con nghe.
- Học trong đời sống, không chỉ trong bài tập. Muốn học một thứ gì — một ngôn ngữ, một nghề — hãy tìm cách ở gần nơi nó được dùng thật, như Kanzi ở gần bàn phím.
Muốn đọc thêm: cuốn Kanzi: The Ape at the Brink of the Human Mind (1994) của Savage-Rumbaugh viết cùng Roger Lewin kể lại từ góc của người trong cuộc; nên đọc kèm bài báo năm 1979 của Terrace để thấy lý lẽ của phía hoài nghi.
Câu hỏi thường gặp
Kanzi là con gì?
Kanzi là một con bonobo đực, loài vượn lớn họ hàng gần của tinh tinh, sinh năm 1980 ở bang Georgia, Mỹ và mất tháng 3 năm 2025. Nó nổi tiếng vì dùng được vài trăm ký hiệu lexigram và hiểu nhiều câu tiếng Anh nói.
Lexigram là gì?
Lexigram là những ký hiệu hình học trừu tượng in trên phím một tấm bảng, mỗi ký hiệu ứng với một từ. Vì hình không giống vật nó chỉ, con vật phải học như học chữ. Kanzi dùng lexigram để "nói" với người.
Kanzi học ký hiệu thế nào?
Kanzi không được dạy trực tiếp. Nó tự học khi đứng xem người ta dạy mẹ nuôi Matata, và bắt đầu dùng bảng ký hiệu khi khoảng hai tuổi rưỡi. Sau đó nhóm nghiên cứu nói chuyện với nó hằng ngày thay vì luyện từng ký hiệu.
Kanzi có biết nói ngôn ngữ như người không?
Chưa có đồng thuận. Kanzi hiểu nhiều câu mới lạ ở mức tương đương một em bé hai tuổi trong bài thử năm 1993, nhưng câu do nó tạo ra ngắn và chủ yếu là đề nghị. Nhiều nhà khoa học cho rằng như vậy chưa đủ gọi là ngôn ngữ có ngữ pháp.
Kanzi so với trẻ em thì thế nào?
Năm 1993, Kanzi tám tuổi được so với bé Alia khoảng hai tuổi qua hàng trăm câu yêu cầu tiếng Anh mới lạ. Kanzi làm đúng khoảng bảy phần mười, Alia khoảng hai phần ba, tức hai bên tương đương.
