Lợn, gà, bò: vật nuôi khôn hơn ta tưởng theo các nghiên cứu

Lợn, gà và bò làm được nhiều việc đòi hỏi trí khôn hơn hình ảnh "con vật đần" trong lời ăn tiếng nói: lợn dùng gương để tìm thức ăn giấu khuất, gà con mới nở vài ngày đã phân biệt được số lượng, gà trống có tiếng báo động riêng cho diều hâu và cho thú chạy dưới đất, bò tơ tỏ ra phấn khích khi tự giải được một bài mở cổng. Các bài tổng quan của nhà khoa học thần kinh Lori Marino về lợn (2015) và gà (2017) đã gom hàng trăm nghiên cứu như vậy. Phần lớn kết quả đến từ thí nghiệm có kiểm soát, nhưng cỡ mẫu thường nhỏ, và không nên đổi chúng thành bảng xếp hạng "con nào khôn hơn con nào".

Vì sao vật nuôi bị coi là đần

Trong tiếng Việt, "ngu như lợn", "ngu như bò" là câu chửi quen. Nhiều ngôn ngữ khác cũng có cách nói tương tự. Có vài lý do khiến hình ảnh ấy bám chặt:

• Ta gặp chúng trong điều kiện nghèo nàn nhất. Con vật nhốt trong chuồng chật, không có gì để khám phá, ít khi bộc lộ năng lực.
• Ta đo chúng bằng thước đo của người. Bò không làm theo lệnh như chó, nhưng bò cũng không được chọn lọc để làm theo lệnh.
• Nghiên cứu ít. So với tinh tinh hay chó, trí khôn của vật nuôi lấy thịt được nghiên cứu muộn và ít hơn nhiều, phần lớn chỉ từ cuối thế kỷ 20.

Năm 2015, Lori Marino và Christina Colvin công bố bài tổng quan "Thinking Pigs" (Những con lợn biết nghĩ) trên International Journal of Comparative Psychology. Năm 2017, Marino công bố bài tương tự về gà trên Animal Cognition. Cả hai bài đều nằm trong The Someone Project, một dự án có mục tiêu thay đổi cách nhìn của công chúng về vật nuôi. Đó không làm các nghiên cứu được tổng hợp mất giá trị, nhưng người đọc nên biết để tự cân nhắc phần diễn giải.

Lợn

Dùng gương để tìm đồ ăn

Năm 2009, Donald Broom, Hilana Sena và Kiera Moynihan (Đại học Cambridge) công bố trên Animal Behaviour một thí nghiệm với lợn nhà. Thức ăn được giấu sau một tấm chắn, lợn không nhìn thấy trực tiếp mà chỉ thấy hình phản chiếu trong một tấm gương đặt trong chuồng. Lợn đã được làm quen với gương trước đó vài giờ phần lớn đi vòng ra đúng chỗ thức ăn, và đi khá nhanh. Lợn chưa từng thấy gương thì đi thẳng vào gương, thậm chí ra sau gương tìm.

Đây không phải bài kiểm tra gương nhận ra chính mình (có bài riêng trong danh mục này). Nó cho thấy một năng lực khác: hiểu rằng gương phản chiếu không gian thật, và dùng thông tin đó để hành động.

Biết lúc nào nên giấu

Từ cuối thập niên 1990, nhóm của Suzanne Held và Michael Mendl (Đại học Bristol) làm một loạt thí nghiệm về cách lợn kiếm ăn trong nhóm. Một con lợn "biết" chỗ giấu thức ăn được thả cùng một con "không biết" nhưng to khoẻ hơn. Con to học được cách bám theo con biết để giành phần. Còn con biết, sau vài lần bị cướp, bắt đầu đổi cách: đi đường vòng, hoặc chờ con kia lơ là mới tới chỗ thức ăn. Các tác giả thận trọng không nói lợn "lừa", nhưng cho thấy lợn điều chỉnh hành vi theo việc con khác đang làm gì.

Cần điều khiển và màn hình

Năm 2021, Candace Croney (Đại học Purdue) và Sarah Boysen công bố trên Frontiers in Psychology rằng bốn con lợn học được cách dùng mõm đẩy một cần điều khiển để di chuyển con trỏ trên màn hình chạm vào các ô mục tiêu. Chúng làm tốt hơn hẳn đoán mò, dù kém xa linh trưởng làm cùng bài. Nghiên cứu nhỏ, chỉ bốn con, nhưng thú vị vì lợn không có tay và thị lực không tốt.

Gà

Gà con mới nở đã biết nhiều ít

Nhà nghiên cứu người Ý Rosa Rugani và cộng sự làm nhiều thí nghiệm với gà con chỉ vài ngày tuổi. Năm 2015, trên tạp chí Science, nhóm cho biết gà con được dạy tìm thức ăn sau một tấm thẻ có năm chấm. Khi được cho chọn giữa hai thẻ cùng có hai chấm, đặt bên trái và bên phải, gà con có xu hướng chọn bên trái; khi hai thẻ cùng có tám chấm, chúng có xu hướng chọn bên phải. Như thể với gà con, số nhỏ nằm bên trái, số lớn nằm bên phải — giống "trục số trong đầu" của người. Kết quả gây chú ý và cả tranh luận về cách hiểu.

Tiếng báo động có nghĩa

Năm 1993, Christopher Evans, Linda Evans và Peter Marler công bố trên Animal Behaviour rằng gà trống có hai kiểu tiếng báo động khác nhau: một cho kẻ săn trên trời như diều hâu, một cho kẻ săn dưới đất như cáo, chồn. Khi phát lại qua loa, không có kẻ săn nào, gà mái vẫn phản ứng đúng kiểu: nghe tiếng báo trên trời thì cúi rạp, nhìn lên; nghe tiếng báo dưới đất thì đứng thẳng, nhìn quanh. Tiếng kêu mang thông tin về loại nguy hiểm, không chỉ là tiếng hoảng.

Chịu chờ để được nhiều hơn

Năm 2005, Siobhan Abeyesinghe, Christine Nicol và cộng sự công bố trên Animal Behaviour một thí nghiệm cho gà mái chọn giữa phần thưởng nhỏ ngay và phần thưởng lớn hơn sau một lúc chờ. Trong một số điều kiện, gà mái chịu chờ vài giây để được phần nhiều hơn — một dạng tự kiềm chế đơn giản, dù khác xa những thử thách tự kiềm chế ở trẻ em.

Bò

Niềm vui khi tự giải được

Năm 2004, Kristin Hagen và Donald Broom công bố trên Applied Animal Behaviour Science một thí nghiệm với bò tơ. Một nhóm phải tự học cách bấm một tấm ván để mở cổng đi tới thức ăn. Nhóm đối chứng cũng được mở cổng cho đi ăn, nhưng không phụ thuộc vào việc tự bấm. Những con bò tự giải được bài thì khi cổng mở, đi tới thức ăn nhanh hơn, hay nhảy cẫng hơn, nhịp tim tăng hơn. Các tác giả diễn giải đó là phản ứng cảm xúc với chính việc học được — một kiểu "à, ra thế" ở bò. Đây là diễn giải, nhưng là diễn giải có đối chứng.

Bê con học đi vệ sinh đúng chỗ

Năm 2021, nhóm của Neele Dirksen và Jan Langbein ở Viện Nghiên cứu Sinh học Vật nuôi tại Đức công bố trên Current Biology rằng bê con học được cách đi tiểu vào một ô riêng có nền nhân tạo, được thưởng khi làm đúng. Mười một trên mười sáu con bê học được trong khoảng hai tuần, tốc độ được so sánh với trẻ em vài tuổi. Nghiên cứu có ích thực tế: nước tiểu trộn với phân trong chuồng sinh khí amoniac, gom được về một chỗ thì chuồng sạch hơn, môi trường bớt ô nhiễm.

Bảng tóm tắt

Góc nhìn hôm nay

Hiểu vật nuôi khôn đến đâu không bắt buộc ai phải thay đổi bữa ăn. Nhưng nó đổi cách nghĩ về việc nuôi. Liên minh châu Âu, trong Hiệp ước Lisbon có hiệu lực năm 2009, ghi nhận động vật là những sinh thể có cảm giác. Luật Chăn nuôi năm 2018 của Việt Nam có các quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi trong chăn nuôi, vận chuyển và giết mổ.

Với người nuôi, kể cả nuôi vài con gà sau nhà, nghiên cứu gợi ý những việc cụ thể:

1. Cho con vật thứ để khám phá. Rơm cho lợn ủi, chỗ bới cho gà, khoảng sân cho bò đi lại. Một con vật có việc để làm thường khoẻ hơn và ít cắn mổ nhau hơn.
2. Nghe tiếng của đàn gà. Tiếng báo động của gà trống báo cho bạn biết có diều hâu hay chó mèo đang rình.
3. Bỏ câu "ngu như bò". Không vì lịch sự với con bò, mà vì câu ấy sai.

Muốn đọc thêm, hai bài tổng quan của Lori Marino (2015, 2017) đều có bản đọc tự do trên mạng và có danh sách tài liệu dài để lần tiếp.