"Những người khôn xứ Gotham" (the Wise Men of Gotham) là dân một làng có thật ở hạt Nottinghamshire, nước Anh, nổi tiếng trong truyện kể là ngốc nghếch: rào bụi cây để giữ chim cu, dìm lươn cho chết đuối, đếm mãi vẫn thiếu một người. Nhưng theo truyền thuyết của chính làng, họ ngốc có chủ ý — giả điên để vua John khỏi mở đường qua làng vào đầu thế kỷ 13. Từ đó chữ "khôn" trong tên gọi mang hai nghĩa: mỉa mai, và thật.
Làng Gotham và truyền thuyết vua John
Gotham là một làng nhỏ cách thành phố Nottingham chừng mười một cây số về phía nam. Truyền thuyết của làng kể rằng vua John (trị vì 1199–1216) định đi qua vùng này, có bản nói ông muốn dựng một nhà nghỉ săn bắn gần đó. Theo tập quán thời ấy, con đường nhà vua đi qua sẽ thành đường công, kéo theo nghĩa vụ, phu phen, và đủ thứ gánh nặng.
Dân làng không dám chống lệnh vua. Họ nghĩ ra cách khác: khi sứ giả của vua đến, cả làng làm những việc điên rồ nhất có thể. Người dìm lươn xuống ao cho chết đuối. Người khác vây rào quanh một bụi cây có con chim cu đậu, để giữ nó lại cho mùa xuân kéo dài mãi. Sứ giả về tâu rằng làng toàn kẻ ngốc. Nhà vua bỏ ý định. Làng thoát.
Đây là truyền thuyết, không có tài liệu thời vua John nào chép lại. Nhưng nó đi kèm một câu được dân Gotham nhắc đầy tự hào, đại ý: kẻ ngốc đi qua Gotham còn nhiều hơn kẻ ngốc ở lại.
Tập truyện thế kỷ 16 và những trò ngốc nổi tiếng
Truyện về dân Gotham được in thành sách vào giữa thế kỷ 16 với tên Merry Tales of the Mad Men of Gotham (Truyện vui về những kẻ điên xứ Gotham). Sách ký tên "A.B., bác sĩ y khoa", và từng được gán cho thầy thuốc Andrew Borde (khoảng 1490–1549); giới nghiên cứu ngày nay coi việc gán tên ấy là không chắc. Sách gồm khoảng hai chục mẩu truyện ngắn. Vài truyện được kể lại nhiều nhất:
| Truyện | Dân Gotham làm gì | Cái ngốc nằm ở đâu |
|---|---|---|
| Rào chim cu | Rào quanh bụi cây để chim cu không bay đi, mùa xuân sẽ ở lại | Nhầm dấu hiệu của mùa với nguyên nhân của mùa |
| Dìm lươn | Thấy cá trong ao bị lươn ăn, phạt lươn bằng cách dìm xuống nước | Hình phạt không làm đau kẻ bị phạt |
| Phô mai lăn đi chợ | Để bánh phô mai tự lăn xuống dốc đến chợ Nottingham, dặn chúng đi cho đúng đường | Gán ý chí cho đồ vật |
| Đếm thiếu một người | Mười hai người đi câu về, ai đếm cũng chỉ ra mười một vì quên đếm chính mình | Người đếm quên mình cũng là một phần của tập hợp |
| Thương ngựa | Một người cưỡi ngựa đi chợ, vác bao lúa trên vai mình cho ngựa đỡ nặng | Không thấy gánh nặng vẫn dồn vào ngựa |
Truyện "đếm thiếu một người" có mặt ở rất nhiều nền văn hoá, đến mức các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp nó thành một kiểu riêng (số 1287 trong bảng phân loại Aarne–Thompson–Uther: những kẻ ngốc không đếm được số người của chính mình). Gotham không sáng tạo ra cái ngốc này; Gotham là cái tên tiếng Anh dán lên nó.
Gotham còn có một bài đồng dao thuộc phạm vi công cộng, trẻ con Anh vẫn đọc: "Three wise men of Gotham / Went to sea in a bowl; / And if the bowl had been stronger, / My song would have been longer" — Ba ông khôn xứ Gotham đi biển trong cái bát; giá bát chắc hơn thì bài hát đã dài hơn.
Ngốc thật hay khôn giả dại
Hai lớp truyện chồng lên nhau và khó tách. Một lớp là truyện cười làng ngốc, kiểu truyện có ở khắp châu Âu, chế giễu người nhà quê. Lớp kia là truyền thuyết vua John, biến toàn bộ cái ngốc thành một màn kịch tập thể. Không ai biết chắc lớp nào có trước. Có thể truyền thuyết sinh ra sau để dân làng chữa thẹn cho tiếng xấu. Cũng có thể ngược lại.
Dù thế nào, lớp truyền thuyết đã làm đổi hẳn cách đọc. Nếu dân Gotham giả ngốc, mọi trò ngốc kia trở thành một chiến lược: kẻ yếu không cãi được kẻ mạnh thì làm cho kẻ mạnh thấy mình không đáng để bận tâm.
Giả dại trong truyện kể thế giới
Mẹo giả dại để thoát kẻ mạnh xuất hiện ở nhiều truyện khác, đủ để thấy đây là một kiểu khôn được nhân loại nhận ra từ sớm:
- Odysseus, theo các bản thần thoại Hy Lạp chép muộn, giả điên để khỏi phải đi đánh thành Troy: ông cày ruộng bằng một con bò và một con lừa, gieo muối thay hạt. Palamedes vạch mặt bằng cách đặt đứa con nhỏ của Odysseus trước lưỡi cày.
- Lucius Junius Brutus, theo sử gia La Mã Livy (quyển I), giả đần dưới thời vua Tarquinius Kiêu ngạo để khỏi bị giết như anh em mình. Biệt danh "Brutus" vốn có nghĩa là "đần độn". Về sau chính ông dẫn đầu cuộc lật đổ nhà vua.
- Hamlet của Shakespeare (khoảng 1600) giả điên để dò xét triều đình.
Tiếng Việt có lối nói "giả dại qua ải" cho đúng kiểu khôn này. Thành ngữ Hán quen thuộc "đại trí nhược ngu" — trí lớn trông như ngu — cũng hay được dẫn khi bàn chuyện đó.
Từ Gotham đến Gotham City
Cái tên đi một đường dài bất ngờ. Năm 1807, nhà văn Mỹ Washington Irving trong tạp chí trào phúng Salmagundi gọi thành phố New York là "Gotham", ngụ ý một thành phố đầy người tự cho mình khôn. Biệt danh ấy bám vào New York. Đến thập niên 1940, truyện tranh Batman lấy "Gotham City" làm tên thành phố hư cấu của người dơi, và từ đó phần lớn thế giới biết tên Gotham mà không biết có một làng nhỏ ở Nottinghamshire.
Cách hiểu xưa và nay
Thời Tudor, đọc truyện Gotham là để cười. Người thành thị cười người quê, người ở xa cười một làng cụ thể. Đây là loại truyện mà ngày nay ta sẽ gọi là chế giễu theo vùng miền.
Người đọc hôm nay thường dừng lâu hơn ở truyền thuyết vua John, và hỏi một câu khó hơn: khi nào giả dại là khôn, khi nào chỉ là trốn việc? Dân Gotham giả ngốc để cả làng khỏi gánh một nghĩa vụ áp từ trên xuống; trong truyện, cái lợi chia cho cả cộng đồng. Ở chỗ làm hay trong gia đình, một người giả vụng để người khác phải làm thay mình thì cũng là giả dại, nhưng cái lợi chỉ về một mình anh ta, và người chịu thiệt là người ngồi cạnh.
Truyện "đếm thiếu một người" cũng có một lối đọc thời nay đáng nhớ. Người đếm quên đếm chính mình — đó không chỉ là cái ngốc của dân quê. Rất nhiều khi đánh giá một tình huống, ta tính hết mọi bên mà quên mình cũng là một phần của tình huống ấy: một cuộc cãi nhau có hai người, một đám đông có cả mình.
Góc nhìn hôm nay: hai câu hỏi rút từ Gotham
- Mình đã đếm mình chưa? Lần tới khi phân tích vì sao một việc chung không chạy, liệt kê mọi người liên quan — rồi kiểm tra tên mình có trong danh sách không.
- Cái dại này có lợi cho ai? Khi thấy ai đó (hay chính mình) "không biết làm" một việc lặp đi lặp lại, hỏi thẳng: đây là chưa học, hay là giả dại? Và nếu là giả dại, cái lợi về cả nhóm như dân Gotham, hay chỉ về một người?
Làng Gotham ngày nay vẫn giữ truyền thuyết của mình như một niềm tự hào địa phương. Tập Merry Tales of the Mad Men of Gotham có bản in lại thuộc phạm vi công cộng trên các thư viện số; đọc vài truyện mất chưa đầy nửa giờ, đủ để thấy tiếng cười thế kỷ 16 khác tiếng cười hôm nay ở chỗ nào.
Câu hỏi thường gặp
Những người khôn xứ Gotham là ai?
Là dân làng Gotham ở hạt Nottinghamshire, nước Anh, nhân vật của một tập truyện cười in giữa thế kỷ 16. Truyện kể họ làm những việc ngốc nghếch, nhưng truyền thuyết địa phương nói họ cố ý giả ngốc để vua John khỏi mở đường qua làng.
Vì sao dân Gotham giả ngốc?
Theo truyền thuyết, vào đầu thế kỷ 13 vua John định đi qua vùng này, và con đường vua đi sẽ thành đường công kéo theo nghĩa vụ. Dân làng giả điên trước mặt sứ giả để nhà vua bỏ ý định. Truyền thuyết này không có tài liệu đương thời xác nhận.
Gotham City của Batman có liên quan đến làng Gotham không?
Có, qua một chặng trung gian. Năm 1807 Washington Irving gọi New York là "Gotham" theo tên làng ngốc nổi tiếng, biệt danh ấy bám vào New York, rồi truyện tranh Batman lấy tên đó đặt cho thành phố hư cấu.
Truyện đếm thiếu một người là gì?
Là truyện mười hai người dân Gotham đi câu về, ai đếm cũng chỉ thấy mười một vì quên đếm chính mình. Kiểu truyện này có ở rất nhiều nền văn hoá và được xếp thành số 1287 trong bảng phân loại truyện dân gian Aarne–Thompson–Uther.
Giả dại có phải là khôn không?
Tuỳ mục đích. Trong truyện Gotham và nhiều truyện kể khác, người yếu giả dại để tự vệ trước kẻ mạnh, và cái lợi chia cho cả cộng đồng. Giả vụng để người khác làm thay mình thì chỉ có lợi cho một người và là gánh nặng cho người bên cạnh.
