Quạ nhớ được mặt người, và còn truyền "tin xấu" về một khuôn mặt cho những con quạ chưa từng gặp người đó. Bằng chứng nổi tiếng nhất là thí nghiệm mặt nạ của nhà sinh thái học John Marzluff ở Đại học Washington, Seattle: năm 2006, người đeo một chiếc mặt nạ người tiền sử bẫy vài con quạ trong khuôn viên trường, và trong nhiều năm sau đó, bất kỳ ai đeo chiếc mặt nạ ấy đi qua đều bị quạ vây kêu mắng — kể cả bởi những con chưa từng bị bẫy. Kết quả được công bố năm 2010 trên Animal Behaviour.
Câu hỏi của Marzluff
John Marzluff nghiên cứu quạ Mỹ (Corvus brachyrhynchos) ở Seattle, nơi quạ sống dày đặc quanh người: trên mái nhà, bãi đỗ xe, sân trường. Để theo dõi đời sống của chúng, nhóm của ông phải bẫy quạ, đeo vòng chân để đánh dấu rồi thả. Họ nhận thấy một điều kỳ lạ: sau vài lần bẫy, những người làm việc ấy bị quạ nhận ra và kêu mắng mỗi khi đi qua khu vực — dù họ mặc quần áo khác, đi lúc khác.
Quan sát kiểu ấy vẫn chỉ là giai thoại. Marzluff muốn biết chắc hơn: quạ nhận ra cái gì? Dáng đi, quần áo, hay khuôn mặt? Và nhận ra bao lâu?
Hai chiếc mặt nạ
Năm 2006, nhóm nghiên cứu chuẩn bị hai chiếc mặt nạ cao su. Một chiếc mặt người tiền sử — "mặt nạ nguy hiểm". Một chiếc mặt một nhân vật chính trị Mỹ được chọn vì trông bình thường — "mặt nạ trung tính". Người đeo mặt nạ nguy hiểm bẫy bảy con quạ trong khuôn viên Đại học Washington, đeo vòng chân rồi thả. Không ai đeo mặt nạ trung tính làm gì quạ cả.
Sau đó, các tình nguyện viên đeo một trong hai mặt nạ, đi theo những lộ trình định sẵn quanh trường, không làm gì với quạ, và đếm số quạ kêu mắng, bay sà, bám theo.
| Điều kiện | Phản ứng của quạ |
|---|---|
| Người đeo mặt nạ nguy hiểm đi qua | Quạ kêu mắng dữ dội, bám theo, gọi thêm quạ khác đến |
| Người đeo mặt nạ trung tính đi qua | Gần như không phản ứng |
| Đeo mặt nạ nguy hiểm lộn ngược | Quạ vẫn mắng, có con nghiêng đầu như để nhìn cho đúng chiều |
| Ai đeo mặt nạ nguy hiểm cũng được | Quạ mắng chiếc mặt nạ, không mắng chiều cao, dáng đi hay quần áo của người đeo |
Kết quả cho thấy khuôn mặt là thứ quạ dùng để nhận ra người. Thay người đeo không đổi được phản ứng; thay mặt nạ thì đổi.
Tin lan ra cả cộng đồng quạ
Điều bất ngờ nhất đến theo thời gian. Bảy con quạ bị bẫy chỉ là một phần nhỏ trong số quạ ở khu trường. Thế nhưng trong những năm sau, số quạ kêu mắng mặt nạ nguy hiểm tăng dần, không giảm. Có những con chưa từng bị bẫy, có những con nở ra sau năm 2006, cũng mắng.
Năm 2012, Heather Cornell, Marzluff và Shannon Pecoraro công bố trên Proceedings of the Royal Society B phân tích chuyện này. Họ kết luận quạ học được ai nguy hiểm theo hai đường:
- Theo chiều ngang: quạ thấy bạn bè, hàng xóm mắng một khuôn mặt thì cũng nhập bọn mắng theo, rồi về sau tự mắng khi gặp lại.
- Theo chiều dọc: quạ con học từ bố mẹ, những con chim chăm con nhiều năm trong gia đình.
Phạm vi những con quạ biết "tin" về chiếc mặt nạ lan rộng ra khỏi chỗ bẫy ban đầu theo năm tháng. Theo bài báo năm 2010, phản ứng kéo dài ít nhất năm năm sau lần bẫy; những quan sát về sau cho thấy còn lâu hơn nữa. Một lần bị bẫy năm 2006 đã thành tri thức chung của một cộng đồng quạ, sống lâu hơn cả những con quạ bị bẫy.
Nhìn vào não quạ
Năm 2012, nhóm của Marzluff công bố trên PNAS một nghiên cứu chụp ảnh não quạ bằng kỹ thuật PET. Quạ được cho xem khuôn mặt người từng bẫy chúng hoặc người từng cho chúng ăn. Khi thấy mặt "nguy hiểm", những vùng não liên quan đến sợ hãi và học từ nguy cơ — tương tự hạch hạnh nhân ở động vật có vú — hoạt động mạnh hơn. Kết quả gợi ý quạ không chỉ nhớ hình dạng một khuôn mặt mà gắn nó với cảm xúc.
Năm 2015, Kaeli Swift và Marzluff công bố một nghiên cứu khác trên Animal Behaviour: khi thấy xác một con quạ, quạ tụ tập kêu inh ỏi quanh đó, và về sau đề phòng hơn với người hoặc thú săn xuất hiện cạnh xác. Báo chí gọi là "đám tang quạ"; các tác giả thận trọng hơn, cho rằng đó là cách quạ học về nguy hiểm, không nói tới tang lễ hay đau buồn.
Không riêng gì quạ
Nhận ra từng người là năng lực đã được ghi nhận ở một số loài chim sống gần người khác.
| Loài | Nghiên cứu | Phát hiện |
|---|---|---|
| Chim nhại phương Bắc (Florida) | Douglas Levey và cộng sự, PNAS, 2009 | Sau vài lần một người tới gần tổ, chim bay ra xua sớm hơn với đúng người đó, không với người khác |
| Ác là (Seoul) | Lee Won Young và cộng sự, Animal Cognition, 2011 | Ác là nhận ra người từng trèo lên tổ của chúng dù người ấy thay áo |
| Bồ câu hoang (Paris) | Belguermi và cộng sự, Animal Cognition, 2011 | Bồ câu tránh người từng xua đuổi chúng, dù người đó mặc áo khác |
Điểm chung của các loài này: chúng sống lâu, sống ở đô thị, và gặp người hằng ngày. Ở đó, biết người nào nguy hiểm, người nào vô hại là một lợi thế sống còn. Người đi đường là một phần môi trường của chúng, như cây cối hay mèo hoang.
Vì sao điều này đáng gọi là khôn
Thí nghiệm mặt nạ cho thấy ba lớp khôn ở quạ, mỗi lớp khó hơn lớp trước:
- Nhận ra cá thể của một loài khác — loài người — chỉ qua khuôn mặt.
- Nhớ lâu một trải nghiệm xấu và gắn nó với đúng khuôn mặt.
- Chia sẻ kinh nghiệm ấy để những con chưa từng bị hại cũng biết tránh.
Lớp thứ ba là thứ làm quạ khác nhiều loài. Rút kinh nghiệm từ chính mình là khôn. Rút kinh nghiệm từ chuyện của người khác, mà không phải trả giá, là một bậc cao hơn — và cộng đồng quạ ở Seattle làm được điều ấy.
Góc nhìn hôm nay: sống tử tế với quạ
Ở Việt Nam, nhiều nơi xưa coi tiếng quạ kêu là điềm gở, và quạ ít được thiện cảm. Nghiên cứu của Marzluff gợi ý vài điều thực tế:
- Đừng ném đá, xua đuổi quạ cho vui. Chúng có thể nhớ bạn, và cả hàng xóm của chúng cũng thế.
- Mùa làm tổ, đổi lối đi. Nếu một con quạ hay chim sà xuống gần đầu bạn ở cùng một chỗ, có lẽ bạn đang đi gần tổ. Tránh chỗ đó vài tuần thường giải quyết được, thay vì đối đầu.
- Đừng tự làm "thí nghiệm mặt nạ". Bẫy và bắt chim hoang dã cần giấy phép và quy trình đạo đức; nhóm Marzluff làm điều đó có kiểm soát. Quan sát từ xa là đủ để thấy chúng thông minh.
Muốn đọc thêm: cuốn Gifts of the Crow (2012) của John Marzluff và họa sĩ Tony Angell kể về các nghiên cứu này bằng giọng phổ thông, kèm nhiều tranh vẽ quạ. Các năng lực khác của họ quạ, như làm công cụ, được bàn ở wiki khác trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Quạ có nhớ mặt người không?
Có. Thí nghiệm của John Marzluff ở Seattle cho thấy quạ nhận ra khuôn mặt của người từng bẫy chúng và kêu mắng người đeo khuôn mặt ấy trong nhiều năm. Quạ phản ứng với khuôn mặt chứ không với quần áo hay dáng đi.
Thí nghiệm mặt nạ quạ được làm thế nào?
Năm 2006, người đeo một mặt nạ người tiền sử bẫy bảy con quạ ở Đại học Washington rồi thả. Sau đó tình nguyện viên đeo mặt nạ ấy hoặc một mặt nạ trung tính đi dạo quanh trường. Quạ mắng dữ dội mặt nạ nguy hiểm và gần như bỏ qua mặt nạ trung tính.
Quạ nhớ mặt người được bao lâu?
Bài báo năm 2010 ghi nhận quạ vẫn mắng mặt nạ nguy hiểm ít nhất năm năm sau lần bẫy, và số quạ mắng còn tăng lên. Các quan sát sau này cho thấy phản ứng kéo dài lâu hơn nữa.
Quạ có báo cho nhau biết người nguy hiểm không?
Có. Nghiên cứu năm 2012 cho thấy quạ chưa từng bị bẫy, kể cả quạ con nở sau lần bẫy, cũng học mắng chiếc mặt nạ nguy hiểm, bằng cách thấy quạ khác mắng hoặc học từ bố mẹ.
Ngoài quạ, loài chim nào nhận ra người?
Chim nhại ở Florida, ác là ở Seoul và bồ câu ở Paris đều được ghi nhận nhận ra người từng đến gần tổ hoặc xua đuổi chúng, dù người đó thay quần áo. Đó thường là những loài sống lâu và sống gần người ở đô thị.
