Chelm: làng "thông thái" trong truyện cười Do Thái

Chelm là thị trấn có thật ở miền đông Ba Lan, nhưng trong truyện cười Do Thái viết bằng tiếng Yiddish, nó là "làng thông thái" nơi các bậc hiền nhân suy luận rất chặt chẽ mà luôn đi tới kết luận ngớ ngẩn: bắt mặt trăng trong thùng nước, khiêng người gác đêm trên bàn để khỏi giẫm hỏng tuyết. Kho truyện thành hình chủ yếu từ thế kỷ 19, được Isaac Bashevis Singer đưa ra thế giới trong thập niên 1960–1970. Cái dại của người Chelm không phải thiếu suy nghĩ, mà là nghĩ rất giỏi từ một tiền đề sai.

Chelm thật và Chelm trong truyện

Chełm (đọc gần như "Khem") là một thị trấn thuộc tỉnh Lublin ngày nay, gần biên giới Ba Lan – Ukraina. Từ nhiều thế kỷ, nơi này có một cộng đồng Do Thái lớn, có giáo đường, trường học, các bậc thầy giảng kinh. Chẳng có lý do lịch sử nào cho thấy dân Chelm thật kém thông minh hơn dân nơi khác.

Chelm trong truyện là chuyện khác. Ở đó có một hội đồng các bậc "hiền nhân" (tiếng Yiddish: Khelmer khakhomim), ngồi họp bàn mọi việc lớn nhỏ của làng, cân nhắc kỹ lưỡng, viện dẫn lý lẽ, rồi đưa ra quyết định ngốc nhất có thể. Gọi họ là "hiền nhân" là mỉa mai, nhưng một kiểu mỉa mai trìu mến. Người Do Thái Đông Âu kể truyện Chelm như người ta kể chuyện một ông chú lẩm cẩn đáng yêu trong họ.

Những truyện Chelm tiêu biểu

Kể bằng lời người viết, theo các dị bản phổ biến.

Mặt trời và mặt trăng

Các hiền nhân tranh luận: mặt trời và mặt trăng, cái nào quan trọng hơn? Sau nhiều ngày bàn, họ kết luận mặt trăng quan trọng hơn. Lý do: mặt trăng chiếu sáng ban đêm, khi trời tối và người ta cần ánh sáng. Còn mặt trời lại chiếu vào ban ngày, khi trời vốn đã sáng.

Bắt mặt trăng

Làng thấy những đêm không trăng thật tối tăm, bèn nghĩ cách giữ trăng lại. Một đêm trăng tròn, họ thấy bóng trăng nằm gọn trong thùng nước mưa. Lập tức đậy nắp thùng, buộc chặt, cất vào kho. Mấy hôm sau, đêm tối trời, họ mở thùng — trăng đã mất. Hội đồng kết luận: có kẻ trộm.

Tuyết ở Chelm

Một mùa đông tuyết rơi trắng đẹp như bạc khắp làng. Các hiền nhân lo: sáng mai người gác đêm đi gõ cửa từng nhà gọi dậy cầu nguyện, chân ông ta sẽ giẫm nát lớp tuyết quý. Giải pháp: cho ông ta đứng trên một cái bàn, bốn người khiêng bàn đi khắp làng. Thế là tuyết bị tám bàn chân giẫm thay vì hai. Isaac Bashevis Singer kể lại truyện này với tên The Snow in Chelm.

Dời núi

Làng muốn dời một quả đồi chắn nắng. Cả làng cởi áo khoác để xuống đất, ra sức đẩy. Trong lúc họ đẩy, có kẻ trộm cuỗm hết đống áo. Họ quay lại không thấy áo đâu, mừng rỡ: đẩy xa đến mức không còn thấy chỗ để áo nữa.

Cái dại có logic: vì sao truyện Chelm buồn cười

So với truyện làng ngốc ở những nơi khác, truyện Chelm có một nét riêng. Người Chelm không hành động bừa. Họ họp, họ lập luận, mỗi bước suy luận đều có vẻ chặt. Cái sai nằm ở tiền đề: mặt trời chỉ có ích khi trời tối, bóng trăng là mặt trăng, tuyết bị hỏng chỉ do chân người gác đêm.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng chính vì thế mà truyện Chelm mang dáng dấp một lời tự trào của văn hoá Do Thái truyền thống, nơi tranh luận và lập luận tinh tế quanh kinh sách được coi trọng. Truyện cười chỉ ra mặt trái của sở trường ấy: lập luận càng sắc thì càng dễ đi rất xa trên một nền móng sai. Đây là cách hiểu, không phải điều được chứng minh, nhưng nó giải thích vì sao người kể truyện Chelm lại thường là chính những người yêu sự học.

Truyện Chelm từ đâu ra

Những truyện này không bắt đầu ở Chelm. Trước đó ở vùng nói tiếng Đức đã có một kho truyện làng ngốc rất nổi tiếng: dân thị trấn Schilda, gọi là Schildbürger. Tập Lalebuch in năm 1597, rồi bản sửa Schildbürgerbuch năm 1598, kể chuyện dân Schilda xây toà thị chính quên làm cửa sổ, rồi lấy bao tải hứng ánh nắng ngoài trời đem vào trong.

Nhà nghiên cứu Ruth von Bernuth, trong cuốn How the Wise Men Got to Chelm (2016), lần theo con đường các truyện này đi vào văn hoá Do Thái: qua các bản phóng tác tiếng Yiddish của truyện Schilda, rồi dần dần, vào thế kỷ 19, được gắn vào một địa danh cụ thể ở Đông Âu là Chelm. Vì sao lại là Chelm chứ không phải thị trấn khác, đến nay chưa có lời giải chắc chắn. Có nhiều giả thuyết, không giả thuyết nào được chấp nhận rộng rãi.

Đây là một điểm chung của truyện làng ngốc toàn châu Âu: cùng những cốt truyện đi lang thang qua các ngôn ngữ, mỗi vùng chọn một thị trấn để dán nhãn. Nước Anh có Gotham, nước Đức có Schilda, người Do Thái Đông Âu có Chelm.

Isaac Bashevis Singer và thế kỷ 20

Truyện Chelm vốn sống trong lời kể và các tập truyện in tiếng Yiddish. Nhà văn Isaac Bashevis Singer (1903–1991), người viết bằng tiếng Yiddish và nhận giải Nobel Văn học năm 1978, đưa chúng tới độc giả thế giới qua các tập truyện thiếu nhi được dịch sang tiếng Anh. Tập Zlateh the Goat and Other Stories (1966) có truyện tuyết ở Chelm; cuốn The Fools of Chelm and Their History (1973) dựng cả một "lịch sử" trào phúng của làng, trong đó các hiền nhân lần lượt thử mọi thể chế, từ chiến tranh đến cách mạng, và lần nào cũng hỏng.

Qua tay Singer, Chelm thôi chỉ là làng ngốc. Nó thành một tấm gương nhỏ cho mọi cộng đồng loài người, nơi những người tự cho mình thông thái ngồi lại với nhau và cùng đi tới điều vô lý.

Góc nhìn hôm nay: phép thử Chelm

Thứ đáng mang về từ truyện Chelm là một thói quen kiểm tra suy nghĩ của chính mình, nhất là khi làm việc theo nhóm:

1. Khi kết luận nghe kỳ, quay lại tiền đề. Một chuỗi lập luận dẫn đến chỗ "mặt trời là thừa" thì không cần soi từng bước giữa. Cái sai gần như chắc chắn nằm ở điều ta coi là hiển nhiên lúc đầu.
2. Hỏi người ngoài hội đồng. Người Chelm luôn họp với nhau. Không ai trong truyện hỏi một người làng bên. Một ý kiến từ ngoài nhóm thường thấy ngay tiền đề mà cả nhóm đã quen đến mức không thấy.
3. Đếm cái giá của giải pháp. Truyện tuyết ở Chelm là ví dụ hoàn hảo cho một giải pháp làm vấn đề tệ hơn: hai bàn chân thành tám. Trước khi chốt một cách sửa, hỏi nó có tạo thêm đúng cái mình muốn tránh không.

Truyện Chelm dễ kể cho trẻ lớn, và là cách hay để dạy một điều khó: lý lẽ chặt chưa chắc đã đúng. Đọc cùng nhau một truyện của Singer, rồi hỏi các em "người Chelm sai từ chỗ nào?", thường các em sẽ tìm ra tiền đề sai nhanh hơn người lớn.