Hiệu ứng Einstellung: thí nghiệm bình nước của Luchins và lối mòn

Hiệu ứng Einstellung là hiện tượng một cách giải quen thuộc, từng thành công nhiều lần, khiến ta không nhìn thấy cách giải khác đơn giản hơn, thậm chí không giải được bài toán mà cách cũ không còn áp dụng được. Nhà tâm lý học Abraham Luchins chứng minh nó năm 1942 bằng thí nghiệm rót nước giữa ba chiếc bình. Đây là mặt trái của kinh nghiệm: càng làm một việc theo một lối lâu năm, lối ấy càng dễ thành lối mòn.

Einstellung nghĩa là gì

"Einstellung" là một từ tiếng Đức, có thể dịch là "sự sắp đặt sẵn", "thế chuẩn bị" hay "khuynh hướng định sẵn". Trong tâm lý học, từ này chỉ trạng thái đầu óc đã được "chỉnh" sẵn để đón một kiểu vấn đề theo một cách giải nhất định. Tiếng Anh hay gọi là mental set. Khái niệm này đã được các nhà tâm lý học Đức dùng từ đầu thế kỷ 20, nhưng nổi tiếng nhờ thí nghiệm của Luchins, công bố năm 1942 trong chuyên khảo Mechanization in Problem Solving: The Effect of Einstellung trên tập san Psychological Monographs. Chữ "cơ giới hoá" trong tên chuyên khảo nói lên ý chính: người ta bắt đầu giải bài toán như một cỗ máy.

Thí nghiệm bình nước: bạn tự làm thử

Đề bài rất đơn giản. Có ba chiếc bình rỗng A, B, C với dung tích cho trước, một nguồn nước không giới hạn. Hãy đong ra đúng một lượng nước cho trước. Hãy thử giải lần lượt các bài dưới đây trước khi đọc lời giải (đơn vị là lít cho dễ hình dung):

Đây là các bài trong thí nghiệm gốc của Luchins (ông còn một bài làm mẫu đầu tiên và vài bài sau cùng, ở đây bỏ bớt cho gọn).

Lời giải

Bài 1: đổ đầy bình B (127), rót từ B sang cho đầy A một lần (còn 106), rồi rót sang cho đầy C hai lần (còn 100). Viết gọn: B − A − 2C. Bài 2 đến bài 5 đều giải được đúng bằng công thức ấy: 163 − 14 − 50 = 99; 43 − 18 − 20 = 5; 42 − 9 − 12 = 21; 59 − 20 − 8 = 31.

Đến bài 6, công thức cũ vẫn đúng: 49 − 23 − 6 = 20. Nhưng có cách ngắn hơn nhiều: A − C = 23 − 3 = 20. Bài 7 cũng vậy: công thức cũ cho 39 − 15 − 6 = 18, nhưng A + C = 15 + 3 = 18 chỉ cần hai bước. Bài 8 là bài then chốt: công thức cũ cho 76 − 28 − 6 = 42, sai. Cách duy nhất ở đây là A − C = 28 − 3 = 25.

Kết quả: người ta đi đường vòng

Luchins cho các nhóm học sinh, sinh viên và người lớn làm loạt bài này. Nhóm thí nghiệm làm từ bài 1, nên giải năm bài liên tiếp bằng công thức B − A − 2C. Nhóm đối chứng bắt đầu thẳng từ các bài 6, 7.

• Ở nhóm đối chứng, gần như ai cũng thấy ngay cách ngắn A − C, A + C.
• Ở nhóm thí nghiệm, đa số tiếp tục dùng công thức dài ở bài 6 và 7, dù cách ngắn nằm ngay trước mắt.
• Đến bài 8, nơi công thức cũ không dùng được nữa, một phần đáng kể người trong nhóm thí nghiệm không giải được, hoặc mất nhiều thời gian hơn hẳn, dù đây là bài dễ nhất trong cả loạt.

Luchins còn thử một biến thể: sau loạt bài luyện, ông yêu cầu người tham gia tự viết lên giấy câu nhắc "Đừng mù quáng" (Don't be blind) trước khi làm tiếp. Lời nhắc giúp giảm hiệu ứng ở một phần người tham gia, nhưng không xoá hẳn. Biết là có bẫy cũng chưa đủ để thoát bẫy.

Các con số cụ thể khác nhau giữa các nhóm và các lần làm lại, nên ở đây chỉ nêu xu hướng. Thí nghiệm bình nước đã được lặp lại rất nhiều lần trong hơn tám mươi năm, và xu hướng chung khá ổn định.

Chuyên gia cũng mắc: thí nghiệm cờ vua

Có người cho rằng hiệu ứng này chỉ xảy ra với người chưa giỏi. Năm 2008, Merim Bilalić, Peter McLeod và Fernand Gobet công bố trên tạp chí Cognition một nghiên cứu với các kỳ thủ cờ vua có trình độ cao. Họ được cho xem một thế cờ có hai cách chiếu hết: một đòn phối hợp quen thuộc, nhiều nước hơn, và một cách ngắn hơn, ít quen hơn. Đa số kỳ thủ tìm ra cách quen và dừng ở đó, không thấy cách ngắn.

Điều đáng chú ý là dữ liệu theo dõi ánh mắt: ngay cả khi các kỳ thủ nói rằng họ đang tìm cách khác, mắt họ vẫn quay về các ô của đòn quen thuộc. Cách giải cũ không chỉ chiếm suy nghĩ mà còn điều khiển cả chỗ ta nhìn. Kỳ thủ trình độ cao nhất ít bị ảnh hưởng hơn, nhưng khi thế cờ được thiết kế để đòn quen nổi bật hơn, họ cũng mắc.

Einstellung và tuổi tác

Bài này nằm trong danh mục về khôn ngoan qua tuổi tác vì một lý do rõ ràng: thứ sinh ra Einstellung là kinh nghiệm, và kinh nghiệm thường đi cùng năm tháng. Một bác thợ ba mươi năm làm theo một kiểu, một bà nội trợ nấu theo một cách, một nhân viên văn phòng xử lý giấy tờ theo một quy trình: phần lớn thời gian, lối quen là tài sản, giúp làm nhanh và ít sai. Chỉ khi hoàn cảnh đổi, lối quen mới thành trở ngại.

Cần nói rõ: thí nghiệm của Luchins không chứng minh người già mắc Einstellung nhiều hơn người trẻ. Nó cho thấy ai lặp một cách làm nhiều lần cũng dễ mắc, và ngay chính những người trẻ trong thí nghiệm đã bị "cài" chỉ sau năm bài. Người lớn tuổi có nhiều lối quen hơn đơn giản vì đã sống lâu hơn. Đồng thời, một số nghiên cứu về lão hoá cho thấy khả năng chuyển đổi giữa các quy tắc có xu hướng chậm lại theo tuổi, điều có thể làm việc thoát khỏi lối mòn khó hơn một chút. Mức độ thay đổi này khác nhau nhiều giữa từng người.

Einstellung có họ hàng gần với "cố định chức năng" (functional fixedness), khái niệm do Karl Duncker phân tích trong công trình xuất bản bằng tiếng Anh năm 1945: khó thấy một đồ vật có thể dùng vào việc khác với công dụng quen thuộc của nó. Cả hai đều là cách mà điều ta đã biết che khuất điều ta có thể nhìn thấy.

Góc nhìn hôm nay: thoát lối mòn

• Tìm thêm một cách sau khi đã có cách. Khi giải xong một việc theo cách quen, tự hỏi: còn cách nào khác không? Thí nghiệm cờ vua cho thấy đây là bước người giỏi nhất cũng hay bỏ qua.
• Nghỉ rồi quay lại. Rời vấn đề một lúc giúp lối quen lỏng ra, nhiều người nhìn lại thấy cách mới.
• Hỏi người mới vào nghề. Người chưa có lối mòn thường đặt những câu hỏi "ngây thơ" mà hoá ra trúng. Đây cũng là một lý do để người có tuổi và người trẻ làm việc cùng nhau.
• Để ý khi hoàn cảnh thay đổi. Lối quen nguy hiểm nhất không phải khi nó chậm, mà khi nó không còn đúng nữa, như bài 8.

Việc làm được ngay: đưa bảng tám bài ở trên cho người thân làm thử theo đúng thứ tự, rồi cho một người khác làm từ bài 6. So sánh xem ai nhìn ra A − C trước. Đây là cách nhanh nhất để thấy lối mòn hình thành chỉ trong vài phút.