Tuổi mới lớn hay quyết định liều không phải vì không hiểu rủi ro. Nghiên cứu của Laurence Steinberg và nhiều nhóm khác cho thấy thiếu niên hiểu nguy hiểm gần như người lớn khi được hỏi lúc bình tĩnh, nhưng trong lúc hào hứng và nhất là khi có bạn bè bên cạnh, hệ thống tìm phần thưởng trong não phản ứng mạnh hơn, còn hệ thống tự kiềm chế thì chưa chín. Khoảng cách giữa hai hệ thống ấy giải thích phần lớn những quyết định "biết mà vẫn làm".
Biết rủi ro nhưng vẫn làm
Từ thập niên 1990, các nhà tâm lý học đã nhận thấy một điều lạ: hỏi thiếu niên mười lăm, mười sáu tuổi về nguy cơ của việc lái xe nhanh hay thử chất kích thích, câu trả lời của các em khá sát với người lớn. Các em không ngây thơ về rủi ro. Vậy mà thống kê tai nạn, chấn thương và hành vi nguy hiểm vẫn cho thấy tuổi mới lớn là giai đoạn đỉnh.
Lời giải được nhiều người chấp nhận là phân biệt hai kiểu suy nghĩ. Suy nghĩ "nguội" diễn ra khi bình tĩnh, có thời gian, không ai thúc ép: lúc làm bài kiểm tra, lúc trả lời phỏng vấn. Suy nghĩ "nóng" diễn ra khi đang hào hứng, đang có cảm xúc mạnh, có người đứng xem. Ở suy nghĩ nguội, một thiếu niên mười sáu tuổi gần như ngang người lớn. Ở suy nghĩ nóng, khoảng cách lớn hơn nhiều.
Mô hình hai hệ thống
Laurence Steinberg, giáo sư tâm lý học ở Đại học Temple (Mỹ), là người đưa mô hình này ra công chúng rộng rãi qua nhiều bài báo từ giữa thập niên 2000 và cuốn sách Age of Opportunity (2014). Nhóm của B. J. Casey cũng đưa ra một mô hình gần giống vào năm 2008, gọi là mô hình mất cân bằng. Cốt lõi của cả hai:
| Hệ thống tìm phần thưởng | Hệ thống kiểm soát nhận thức | |
|---|---|---|
| Vùng não liên quan chính | Thể vân bụng và các vùng xử lý dopamine | Vỏ não trước trán |
| Việc làm | Đẩy ta về phía cái mới, cái vui, cái được khen | Cân nhắc hậu quả, kìm hành động bột phát, lập kế hoạch |
| Diễn biến theo tuổi | Tăng vọt quanh tuổi dậy thì, giảm dần sau tuổi 20 | Chín chậm và đều, tiếp tục hoàn thiện tới giữa tuổi 20 |
Hai đường này lệch nhau về thời gian. Ở tuổi mười ba đến mười bảy, "chân ga" đã rất nhạy trong khi "chân phanh" chưa đủ mạnh. Người lớn có cả hai đã ổn định; trẻ nhỏ thì chân ga chưa nhạy như vậy.
Một nghiên cứu năm 2018 của Steinberg và cộng sự trên tạp chí Developmental Science, khảo sát hơn năm nghìn người ở mười một nước thuộc nhiều châu lục, cho thấy xu hướng này khá giống nhau giữa các nền văn hoá: nhu cầu tìm cảm giác mạnh đạt đỉnh ở khoảng cuối tuổi thiếu niên, còn khả năng tự điều chỉnh tiếp tục tăng tới giữa tuổi hai mươi.
Bạn bè có mặt thì liều hơn
Thí nghiệm nổi tiếng nhất về đề tài này do Margo Gardner và Laurence Steinberg công bố năm 2005 trên tạp chí Developmental Psychology. Người tham gia thuộc ba nhóm tuổi: thiếu niên (13–16), thanh niên (18–22) và người lớn (từ 24 trở lên). Họ ngồi trước một bài lái xe mô phỏng trên máy tính: đèn giao thông chuyển vàng, phải quyết định dừng hay vượt; vượt được thì nhanh hơn, nhưng nếu đèn đỏ bật lên lúc đang đi thì "đâm xe" và mất điểm.
Khi làm một mình, ba nhóm khác nhau không nhiều. Khi có hai bạn đồng trang lứa ngồi cùng phòng xem, số lần liều ở nhóm thiếu niên tăng lên khoảng gấp đôi, ở nhóm thanh niên tăng ít hơn, còn ở người lớn gần như không đổi. Bạn bè không hề hò hét xúi giục; chỉ cần có mặt là đủ.
Năm 2011, Jason Chein, Steinberg và cộng sự lặp lại kiểu thí nghiệm này trong máy chụp cộng hưởng từ chức năng. Khi biết bạn đang theo dõi, vùng thể vân bụng của thiếu niên hoạt động mạnh hơn rõ rệt, nhưng ở người lớn thì không. Cách hiểu của nhóm nghiên cứu: sự có mặt của bạn bè làm phần thưởng trông "ngon" hơn với não tuổi mới lớn.
Não "chín" lúc 25 tuổi: một cách nói quá gọn
Trên mạng hay có câu "não chỉ phát triển hoàn chỉnh lúc 25 tuổi". Câu này có cơ sở nhưng bị nói gọn quá mức. Nghiên cứu chụp cộng hưởng từ dọc của Jay Giedd và cộng sự ở Viện Sức khoẻ Tâm thần Quốc gia Mỹ, công bố từ năm 1999, cho thấy chất xám vùng trước trán tiếp tục thay đổi qua tuổi thiếu niên và chất trắng còn tăng tới tuổi hai mươi. Nhưng không có một ngày "não xong". Não tiếp tục đổi suốt đời, và mỗi người một nhịp.
Mô hình hai hệ thống cũng bị phê bình. Daniel Romer và cộng sự (2017) cho rằng phần lớn hành vi mạo hiểm ở tuổi mới lớn là sự khám phá có ích, giúp học hỏi về thế giới, và chỉ một nhóm nhỏ có xu hướng bốc đồng thật sự mới chịu phần lớn hậu quả xấu. Một số nhà nghiên cứu khác lưu ý rằng ảnh chụp não cho thấy tương quan, chưa chứng minh vùng não này "gây ra" hành vi kia. Đây là những tranh luận còn mở, không làm mất giá trị của các thí nghiệm hành vi, nhưng nhắc ta đừng biến não bộ thành lời bào chữa hay nhãn dán cho cả một lứa tuổi.
Liều không phải lúc nào cũng xấu
Nhìn theo hướng tiến hoá và phát triển, xu hướng tìm cái mới ở tuổi mới lớn có lý do. Đây là lúc con người cần rời vòng tay cha mẹ, kết bạn, thử nghề, tự đứng vững. Người không dám thử gì ở tuổi này sẽ khó học được những kỹ năng ấy. Steinberg đặt tên sách là "tuổi cơ hội" chính vì vậy: não tuổi mới lớn rất nhạy với trải nghiệm, nên đây là giai đoạn học nhanh, kể cả học điều tốt.
Vấn đề nằm ở chỗ rủi ro gây hậu quả không đảo ngược được: tai nạn giao thông, chất gây nghiện, bạo lực. Mục tiêu không phải dập tắt nhu cầu khám phá, mà là đưa nó vào những kênh an toàn hơn.
Góc nhìn hôm nay: cha mẹ và người trẻ làm được gì
- Giảm tình huống "nóng" có bạn bè ở chỗ nguy hiểm. Nhiều nước áp dụng giấy phép lái xe theo từng bậc cho người mới, trong đó hạn chế chở bạn đồng trang lứa trong thời gian đầu, dựa đúng vào kiểu phát hiện này. Ở Việt Nam, điều cơ bản nhất là tuân thủ quy định về độ tuổi được điều khiển từng loại xe và đội mũ bảo hiểm đúng cách.
- Bàn trước lúc bình tĩnh. Vì suy nghĩ nguội của thiếu niên khá tốt, hãy cùng con vạch sẵn "nếu bạn rủ làm X thì mình nói gì" khi đang ở nhà, thay vì hy vọng con tự nghĩ ra lúc đang đứng giữa nhóm bạn.
- Cho nhu cầu mạo hiểm một chỗ an toàn. Thể thao có huấn luyện viên, leo núi có người dẫn, câu lạc bộ, dự án tự làm. Những việc này cho cảm giác thử thách và được bạn bè công nhận.
- Phần thưởng gần, cụ thể. Với não nhạy phần thưởng, lời hứa xa xôi kém tác dụng hơn phần thưởng gần và rõ ràng.
- Để ý dấu hiệu bất thường. Nếu con thường xuyên có hành vi nguy hiểm, thay đổi tâm trạng kéo dài, hay có dấu hiệu dùng chất kích thích, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý chứ không chỉ coi là "tuổi nổi loạn".
Với người trẻ đọc bài này, điều mang về đơn giản: khi đang hào hứng giữa đám bạn, quyết định của mình không đáng tin bằng quyết định lúc ngồi một mình. Những việc có thể để lại hậu quả lớn, hãy hẹn mình nghĩ lại vào hôm sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tuổi mới lớn hay liều lĩnh?
Theo mô hình hai hệ thống của Laurence Steinberg, quanh tuổi dậy thì hệ thống tìm phần thưởng trong não trở nên rất nhạy, trong khi hệ thống kiểm soát ở vỏ não trước trán chín chậm hơn, tới giữa tuổi hai mươi. Sự lệch nhau này khiến thiếu niên dễ hành động theo hứng khởi.
Bạn bè ảnh hưởng tới quyết định của thiếu niên thế nào?
Thí nghiệm của Gardner và Steinberg (2005) cho thấy khi có bạn đồng trang lứa ngồi xem, thiếu niên liều gấp khoảng đôi trong bài lái xe mô phỏng, còn người lớn gần như không đổi. Bạn bè chỉ cần có mặt, không cần xúi giục.
Có đúng não phát triển hoàn chỉnh lúc 25 tuổi không?
Đây là cách nói quá gọn. Vùng trước trán tiếp tục thay đổi tới khoảng tuổi hai mươi, nhưng không có một mốc "xong" cố định, và não vẫn thay đổi suốt đời, mỗi người một nhịp.
Thiếu niên có hiểu rủi ro không?
Có. Khi được hỏi lúc bình tĩnh, thiếu niên đánh giá rủi ro gần như người lớn. Khác biệt chủ yếu xuất hiện trong tình huống "nóng": đang hào hứng, có cảm xúc mạnh hoặc có bạn bè xung quanh.
Cha mẹ nên làm gì khi con tuổi mới lớn hay mạo hiểm?
Bàn trước với con cách xử lý tình huống lúc đang bình tĩnh, giảm những dịp nguy hiểm có nhóm bạn, và cho con kênh khám phá an toàn như thể thao, câu lạc bộ. Nếu hành vi nguy hiểm lặp lại hoặc có dấu hiệu bất thường, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
