Thuyết chọn lọc cảm xúc xã hội (socioemotional selectivity theory) của nhà tâm lý học Laura Carstensen, Đại học Stanford, cho rằng khi con người cảm thấy thời gian phía trước còn ít, họ chuyển ưu tiên từ thu thập thông tin và mở rộng quan hệ sang những gì có ý nghĩa cảm xúc ngay lúc này. Đó là lý do người lớn tuổi thường thu hẹp vòng bạn bè, giữ lại người thân thiết, và trung bình điều hoà cảm xúc tốt hơn người trẻ. Điều quyết định không phải bản thân con số tuổi, mà là cảm nhận về thời gian còn lại.
Một câu hỏi bị hiểu ngược
Từ giữa thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu nhìn việc người già ít giao du hơn như một dấu hiệu tiêu cực: họ bị xã hội gạt ra, hoặc tự rút lui vì suy yếu. Vào cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, Carstensen để ý một điều không khớp với cách hiểu ấy. Người lớn tuổi đúng là gặp ít người hơn, nhưng số người thân thiết trong đời họ lại không giảm. Cái bị cắt đi chủ yếu là những quan hệ hời hợt: người quen xã giao, đồng nghiệp xa, người gặp một lần.
Nếu là bị gạt ra ngoài, ta sẽ thấy cả quan hệ thân lẫn sơ đều rụng. Nếu là chủ động chọn lọc, ta sẽ thấy đúng kiểu mà Carstensen quan sát được. Từ đó bà xây dựng thuyết chọn lọc cảm xúc xã hội, trình bày đầy đủ trong bài viết năm 1999 cùng Derek Isaacowitz và Susan Charles trên tạp chí American Psychologist, nhan đề "Taking time seriously" (Nghiêm túc với thời gian).
Hai loại mục tiêu, một chiếc đồng hồ
Theo thuyết này, mục tiêu xã hội của con người gom về hai nhóm lớn:
| Mục tiêu thu nhận kiến thức | Mục tiêu cảm xúc | |
|---|---|---|
| Hướng về | Tương lai: học, mở rộng, chuẩn bị | Hiện tại: cảm thấy gắn bó, bình yên, có ý nghĩa |
| Kiểu quan hệ ưu tiên | Người mới, người có thông tin, mạng lưới rộng | Người thân, bạn lâu năm, gia đình |
| Trội lên khi | Cảm thấy thời gian phía trước còn rộng | Cảm thấy thời gian phía trước có hạn |
| Ví dụ | Sinh viên năm nhất đi khắp các câu lạc bộ | Ông bà chỉ muốn ăn bữa cơm với con cháu |
Điểm hay của thuyết là nó không gắn ưu tiên với tuổi, mà với chân trời thời gian. Tuổi chỉ là thứ thường đi kèm: càng lớn tuổi, người ta càng thấy chân trời gần lại.
Bằng chứng: không phải tuổi, mà là thời gian còn lại
Để tách tuổi khỏi chân trời thời gian, nhóm của Carstensen dùng một phép thử đơn giản. Người tham gia được hỏi: nếu có nửa tiếng rảnh, bạn muốn gặp ai trong ba người: một người trong gia đình, tác giả của cuốn sách bạn vừa đọc, hay một người quen mới mà có vẻ hợp với bạn? Người lớn tuổi chọn người thân nhiều hơn hẳn; người trẻ chia đều hơn.
Rồi các nhà nghiên cứu thay đổi chân trời thời gian. Khi người trẻ được yêu cầu tưởng tượng mình sắp chuyển đi nơi xa, lựa chọn của họ nghiêng hẳn về người thân, giống người già. Khi người già được yêu cầu tưởng tượng một phương pháp y học mới giúp họ sống thêm hai mươi năm khoẻ mạnh, sự ưu tiên người thân giảm đi.
Helene Fung, Carstensen và Amy Lutz (1999) còn tận dụng một tình huống có thật: người dân Hồng Kông trước thời điểm Hồng Kông được trao trả năm 1997, khi nhiều người cảm thấy một chặng đời sắp khép lại. Trong giai đoạn ấy, người trẻ ở đây cũng có xu hướng ưu tiên quan hệ thân thiết như người lớn tuổi; sau thời điểm đó, khác biệt theo tuổi trở lại. Những nghiên cứu về sau ở người trẻ mắc bệnh nặng cũng cho kết quả cùng hướng.
Hiệu ứng tích cực và cảm xúc ổn định hơn
Từ thuyết này nảy ra một dự đoán khác: nếu người lớn tuổi ưu tiên cảm xúc, họ sẽ chú ý và ghi nhớ thông tin tích cực nhiều hơn, tiêu cực ít hơn. Mara Mather và Carstensen tổng kết các bằng chứng về điều này năm 2005 trên tạp chí Trends in Cognitive Sciences và gọi nó là hiệu ứng tích cực (positivity effect). Trong các thí nghiệm theo dõi ánh mắt, người lớn tuổi thường nhìn lâu hơn vào gương mặt vui và quay đi sớm hơn khỏi gương mặt giận dữ, so với người trẻ.
Năm 2000 và năm 2011, Carstensen cùng cộng sự công bố các nghiên cứu theo dõi cảm xúc hằng ngày: người tham gia mang máy nhắn tin, nhận tín hiệu ngẫu nhiên nhiều lần mỗi ngày trong một tuần và ghi lại cảm xúc lúc đó. Nghiên cứu năm 2011, đo lại cùng những người ấy sau nhiều năm, cho thấy trải nghiệm cảm xúc trung bình trở nên ổn định hơn và tích cực hơn theo tuổi, ít nhất cho tới khi sức khoẻ suy giảm nặng ở tuổi rất cao. Chuyện mức hài lòng cuộc sống thay đổi theo các chặng đời là một đề tài khác, được bàn ở chỗ khác trong hệ.
Chỗ còn tranh cãi
- Hiệu ứng tích cực không đều. Một phân tích tổng hợp của Andrew Reed, Larry Chan và Joseph Mikels năm 2014 xác nhận hiệu ứng có tồn tại, nhưng mạnh yếu tuỳ cách đo và tuỳ thí nghiệm có để người tham gia tự do chọn chỗ chú ý hay không. Khi bị buộc phải xử lý thông tin tiêu cực, người lớn tuổi vẫn làm được.
- Khác nhau giữa các nền văn hoá. Một số nghiên cứu ở người Đông Á cho thấy hiệu ứng tích cực yếu hơn hoặc thể hiện khác, có thể vì cách các nền văn hoá đánh giá cảm xúc tích cực và tiêu cực không giống nhau.
- Ổn định không có nghĩa là miễn nhiễm. Susan Charles (2010) đưa ra mô hình SAVI, cho rằng người lớn tuổi giỏi tránh và làm dịu căng thẳng thường ngày, nhưng khi căng thẳng kéo dài không thể tránh, như chăm người bệnh lâu năm hay mất mát lớn, cơ thể họ hồi phục chậm hơn người trẻ.
Góc nhìn hôm nay: điều mang về
Thuyết của Carstensen giúp nhìn ông bà, cha mẹ mình bằng con mắt khác. Khi người lớn tuổi từ chối một buổi tiệc đông người để ở nhà với vài người thân, đó có thể là lựa chọn có lý của người biết rõ mình muốn gì, không nhất thiết là dấu hiệu cô đơn hay khó tính.
Nó cũng gợi ý một điều người trẻ có thể học sớm: thử hỏi mình "nếu chỉ còn một năm ở thành phố này, mình sẽ dành thời gian cho ai". Câu trả lời thường cho thấy những quan hệ ta đang lơ là mà lẽ ra nên giữ.
Một lưu ý quan trọng: hiệu ứng tích cực là xu hướng trung bình, không có nghĩa người già lúc nào cũng phải vui. Buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, mất ngủ, ăn kém ở người cao tuổi không phải chuyện "già thì thế", mà có thể là trầm cảm, cần được bác sĩ thăm khám. Cuốn A Long Bright Future của Carstensen (2009) là cách dễ nhất để đọc thêm về các ý này bằng giọng phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết chọn lọc cảm xúc xã hội là gì?
Đây là thuyết của Laura Carstensen (Đại học Stanford), cho rằng khi cảm thấy thời gian phía trước có hạn, con người ưu tiên những mục tiêu và quan hệ có ý nghĩa cảm xúc thay vì mở rộng hiểu biết và mạng lưới. Thuyết được trình bày đầy đủ năm 1999 trên American Psychologist.
Vì sao người già ít bạn hơn nhưng không cô đơn hơn?
Vì phần lớn quan hệ bị cắt bớt là quan hệ sơ, còn số người thân thiết thì giữ nguyên. Theo Carstensen, đây là sự chọn lọc chủ động để dành thời gian cho người quan trọng, không phải bị xã hội gạt ra.
Hiệu ứng tích cực ở người cao tuổi là gì?
Là xu hướng người lớn tuổi chú ý và nhớ thông tin tích cực nhiều hơn tiêu cực so với người trẻ, được Mather và Carstensen tổng kết năm 2005. Hiệu ứng có thật nhưng mạnh yếu tuỳ cách đo và tuỳ nền văn hoá.
Người trẻ có cư xử như người già khi thấy thời gian có hạn không?
Có. Thí nghiệm cho thấy người trẻ tưởng tượng mình sắp chuyển đi xa, hoặc người trẻ ở Hồng Kông trước năm 1997, cũng ưu tiên người thân như người lớn tuổi. Điều quyết định là chân trời thời gian chứ không phải con số tuổi.
Người già buồn bã kéo dài có phải bình thường không?
Không nên coi là bình thường. Buồn kéo dài, mất hứng thú, mất ngủ, ăn kém có thể là dấu hiệu trầm cảm ở người cao tuổi và cần bác sĩ thăm khám.
