Tuổi nào quyết định tiền bạc khôn nhất: nghiên cứu đỉnh 53 tuổi

Theo nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất về chủ đề này, của Sumit Agarwal, John Driscoll, Xavier Gabaix và David Laibson năm 2009, người ta mắc ít lỗi nhất trong các quyết định vay mượn và tín dụng vào khoảng 53 tuổi. Người trẻ hơn mắc lỗi vì thiếu kinh nghiệm, người lớn tuổi hơn mắc lỗi vì khả năng tính toán nhanh giảm dần. Con số 53 là điểm cân bằng của hai đường ấy, đo trên dữ liệu ở Mỹ, và không nên hiểu là "mọi người đều khôn nhất năm 53 tuổi".

Nghiên cứu "Tuổi của lý trí"

Bài báo có tên The Age of Reason: Financial Decisions over the Life Cycle and Implications for Regulation, đăng trên tập san Brookings Papers on Economic Activity năm 2009. Bốn tác giả là các nhà kinh tế: Agarwal và Driscoll khi đó làm cho hệ thống ngân hàng trung ương Mỹ, Gabaix ở Đại học New York, Laibson ở Harvard.

Điểm mạnh của nghiên cứu là không hỏi ý kiến, không bắt người ta làm bài trắc nghiệm, mà nhìn vào hành vi thật: hồ sơ vay của khách hàng một tổ chức tài chính lớn. Các tác giả xem xét mười loại quyết định, trong đó có lãi suất vay thế chấp nhà, lãi suất thẻ tín dụng, phí trả chậm, phí vượt hạn mức, và việc dùng thẻ chuyển nợ có lãi suất ưu đãi. Với mỗi loại, họ tính xem ở mỗi độ tuổi người ta trả "thừa" bao nhiêu so với mức tốt nhất có thể đạt được, sau khi đã tính tới thu nhập, điểm tín dụng và các yếu tố rủi ro khác.

Kết quả lặp lại khá đều: vẽ lên đồ thị thì mức lỗi theo tuổi có hình chữ U. Thấp nhất ở khoảng đầu tuổi năm mươi, với các loại quyết định khác nhau thì điểm thấp nhất lệch nhau vài năm, trung bình quanh 53.

Một ví dụ cụ thể: cái bẫy thẻ chuyển nợ

Ví dụ dễ hiểu nhất trong bài là thẻ chuyển nợ. Ngân hàng mời khách chuyển nợ từ thẻ cũ sang thẻ mới với lãi suất rất thấp trong một thời gian. Nhưng có một điều kiện: khoản mua sắm mới bằng thẻ này chịu lãi suất cao, và tiền trả hằng tháng được trừ vào khoản lãi thấp trước. Cách tối ưu là dùng thẻ mới chỉ để giữ khoản nợ cũ, còn mua sắm thì dùng thẻ khác.

Các tác giả gọi khoảnh khắc khách hàng nhận ra cấu trúc này là "khoảnh khắc eureka". Có người nhận ra ngay từ đầu, có người nhận ra sau vài tháng bị tính lãi cao, có người không bao giờ nhận ra. Tỷ lệ người tìm ra cách tối ưu cao nhất ở nhóm tuổi trung niên, thấp hơn ở cả hai đầu.

Vì sao lại là hình chữ U

Các tác giả giải thích bằng hai lực ngược chiều, nối thẳng với lý thuyết trí tuệ linh hoạt và kết tinh của tâm lý học:

Để củng cố, bài báo dẫn thêm dữ liệu về suy giảm nhận thức theo tuổi từ các khảo sát dân số Mỹ, cho thấy tỷ lệ người gặp khó khăn về nhận thức tăng nhanh sau tuổi bảy mươi, khớp với chiều tăng lỗi ở nhánh phải của chữ U.

Đọc con số 53 cho tỉnh táo

Đây là một nghiên cứu tốt nhưng có giới hạn, và chính các tác giả cũng nói rõ phần lớn những giới hạn này.

• Đây là xu hướng trung bình, không phải số phận cá nhân. Trong mỗi độ tuổi có người rất giỏi và người rất kém. Một người ba mươi tuổi cẩn thận có thể quyết định tốt hơn nhiều người năm mươi.
• Đây là dữ liệu cắt ngang. So người ba mươi với người bảy mươi cùng một thời điểm thì hai nhóm khác nhau cả về thế hệ: người lớn lên trước khi thẻ tín dụng phổ biến có thể kém quen với sản phẩm này hơn vì lý do lịch sử chứ không chỉ vì tuổi.
• Chỉ đo một loại quyết định. Đó là vay và tín dụng tiêu dùng ở Mỹ. Đầu tư dài hạn, mua nhà, chọn nghề hay chia tài sản trong gia đình là những bài toán khác.
• Bối cảnh khác nhau. Ở Việt Nam, thẻ tín dụng, vay tiêu dùng và các ứng dụng cho vay phổ biến muộn hơn nhiều, nên chưa thể bê nguyên con số sang.

Một nghiên cứu khác thường được nhắc cùng là của George Korniotis và Alok Kumar (2011) về nhà đầu tư cá nhân: kinh nghiệm giúp nhà đầu tư lớn tuổi có kiến thức tốt hơn, nhưng sau một độ tuổi nhất định, kết quả đầu tư trung bình lại kém đi, nhất là ở người có dấu hiệu suy giảm nhận thức. Hướng kết luận tương tự, dù dữ liệu và cách đo khác.

Bài học cho từng chặng tuổi

Người trẻ: mua kinh nghiệm cho rẻ

Lỗi của người trẻ phần lớn là lỗi thiếu hiểu biết về luật lệ: không đọc điều khoản phí, không biết lãi suất được tính thế nào. Đây là loại lỗi sửa được bằng học. Một cách làm đơn giản là trước mỗi hợp đồng vay, tự viết ra ba con số: tổng số tiền phải trả, lãi suất năm thật sự, và phí phạt nếu trả chậm. Không viết được ba con số đó thì chưa nên ký.

Người trung niên: đỉnh của kỹ năng, cũng là lúc lập kế hoạch

Đây là chặng đầu óc vừa đủ nhanh vừa đủ kinh nghiệm. Các tác giả của nghiên cứu gợi ý rằng đây cũng là lúc hợp lý để sắp xếp trước những việc dài hạn: đơn giản hoá các khoản tài chính, ghi lại tài sản và giấy tờ, bàn với người thân ai sẽ giúp khi mình lớn tuổi hơn.

Người cao tuổi: dựa vào kinh nghiệm, nhưng có người kiểm chéo

Kinh nghiệm vẫn là tài sản quý. Điều cần là tránh những quyết định phức tạp phải làm vội, và có một người tin cậy cùng xem trước khi ký những giấy tờ lớn. Đây là chuyện cẩn trọng, không phải chuyện bị coi thường. Những vấn đề về lừa đảo nhắm vào người già là một đề tài riêng, ngoài phạm vi bài này.

Góc nhìn hôm nay

Ý quan trọng nhất của nghiên cứu này không phải con số 53, mà là cách nhìn: khôn ngoan về tiền bạc là sự kết hợp giữa kiến thức tích luỹ và sức tính toán, và hai thứ này đi theo hai hướng khác nhau trong đời. Người trẻ nên bù phần kinh nghiệm bằng cách hỏi người đi trước và đọc kỹ giấy tờ. Người già nên bù phần tính toán bằng cách giữ mọi thứ đơn giản và nhờ người kiểm chéo.

Ở tầm chính sách, các tác giả bàn tới việc sản phẩm tài chính nên được thiết kế đơn giản hơn, minh bạch hơn, để người ở cả hai đầu chữ U ít bị thiệt. Điều làm được ngay: lấy hợp đồng vay hoặc sao kê thẻ gần nhất của mình, tìm cho ra lãi suất năm và các loại phí. Nếu mất hơn mười lăm phút mà chưa tìm ra, đó là dấu hiệu sản phẩm ấy phức tạp hơn mức nên dùng.