Trí tuệ linh hoạt là khả năng giải bài toán mới, nhận ra quy luật lạ, suy luận nhanh khi không có kinh nghiệm sẵn; trí tuệ kết tinh là vốn hiểu biết, từ ngữ và cách làm đã tích luỹ qua năm tháng. Theo tuổi, phần linh hoạt thường đạt đỉnh ở tuổi hai mươi rồi giảm dần, còn phần kết tinh tiếp tục tăng hoặc giữ vững tới tuổi sáu mươi, bảy mươi. Vì vậy câu hỏi "già đi có kém đi không" không có một câu trả lời chung: có cái giảm, có cái tăng.
Cattell và Horn chia trí tuệ làm hai
Ý tưởng này do nhà tâm lý học Raymond Cattell đưa ra đầu thập niên 1940, rồi phát triển đầy đủ trong bài báo năm 1963. Người học trò của ông, John Horn, cùng ông kiểm tra lại bằng số liệu trong bài năm 1966 và về sau mở rộng thêm thành nhiều năng lực con. Từ đó trong tâm lý học có tên gọi "lý thuyết Gf–Gc": Gf là fluid intelligence (trí tuệ linh hoạt), Gc là crystallized intelligence (trí tuệ kết tinh).
Hình ảnh mà chính các tên gọi gợi ra khá dễ nhớ. Phần "lỏng" như nước, chảy vào chỗ nào cũng được, dùng cho tình huống chưa từng gặp. Phần "kết tinh" là những gì nước để lại khi đã đông thành tinh thể: kiến thức, kỹ năng, vốn từ, hiểu biết về cách đời vận hành. Cattell cho rằng khi còn trẻ, người ta dùng trí linh hoạt để học, và những gì học được dần kết tinh lại. Nói cách khác, Gc phần nào là "sản phẩm" của Gf đã đầu tư qua nhiều năm.
Ngày nay lý thuyết này nằm trong một khung lớn hơn gọi là mô hình Cattell–Horn–Carroll (CHC), ghép thêm công trình phân tích dữ liệu đồ sộ của John Carroll năm 1993. Hầu hết các bộ trắc nghiệm trí tuệ hiện đại đều xây theo khung CHC.
Hai loại trí tuệ trông như thế nào trong đời thường
| Trí tuệ linh hoạt (Gf) | Trí tuệ kết tinh (Gc) | |
|---|---|---|
| Dùng khi | Gặp việc mới, luật chơi chưa biết | Gặp việc quen, đã có kinh nghiệm |
| Ví dụ trắc nghiệm | Tìm quy luật trong dãy hình, nhớ dãy số rồi đọc ngược | Giải nghĩa từ, kiến thức chung, hiểu câu tục ngữ |
| Ví dụ đời sống | Lần đầu dùng một ứng dụng ngân hàng, học luật một môn thể thao mới | Viết một lá thư đúng mực, đoán trước họ hàng sẽ phản ứng ra sao |
| Xu hướng theo tuổi | Cao nhất khoảng 20–30 tuổi, giảm dần sau đó | Tăng tới khoảng 60–70 tuổi, giảm chậm về sau |
| Phụ thuộc mạnh vào | Tốc độ xử lý, trí nhớ làm việc | Học vấn, nghề nghiệp, thói quen đọc |
Một người thợ may lâu năm nhìn dáng khách là biết nên cắt thế nào: đó là Gc. Đứa cháu mười tám tuổi chỉ mất mười phút mò ra cách dùng máy may điện tử mới mua: đó là Gf. Hai người giỏi ở hai thứ khác nhau.
Đỉnh của từng năng lực rải ra cả đời
Chia làm hai vẫn còn thô. Năm 2015, Joshua Hartshorne và Laura Germine công bố trên tạp chí Psychological Science một nghiên cứu với dữ liệu của hàng chục nghìn người làm trắc nghiệm trên mạng, cộng thêm số liệu chuẩn hoá của các bộ trắc nghiệm Wechsler. Kết luận nổi bật của họ: không có một tuổi nào mà mọi năng lực cùng lên đỉnh.
- Tốc độ xử lý thông tin lên cao nhất rất sớm, quanh cuối tuổi thiếu niên.
- Trí nhớ ngắn hạn với một số loại thông tin đạt đỉnh ở đầu tuổi hai mươi, với loại khác thì muộn hơn, quanh tuổi ba mươi.
- Nhận ra cảm xúc qua nét mặt người khác tốt nhất ở khoảng tuổi bốn mươi đến năm mươi.
- Vốn từ vựng tiếp tục tăng tới cuối tuổi sáu mươi, đầu tuổi bảy mươi.
Hai tác giả gọi đây là bức tranh "nhiều đỉnh". Nó khớp với trải nghiệm thường ngày: người trẻ phản xạ nhanh, người trung niên đọc người giỏi, người cao tuổi nói đúng chữ, đúng lúc. Dữ liệu trên mạng có nhược điểm là người tự nguyện làm trắc nghiệm không đại diện hết dân số, nên các tác giả dùng nhiều nguồn để đối chiếu; xu hướng chung khá vững, còn con số tuổi đỉnh cụ thể thì nên đọc là gần đúng.
Vì sao phần linh hoạt giảm
Giải thích được nhắc nhiều nhất là thuyết tốc độ xử lý của Timothy Salthouse, trình bày tổng quát năm 1996. Ông cho rằng một phần lớn sự sụt giảm ở các bài linh hoạt có thể quy về việc não xử lý chậm đi: các bước suy luận phải diễn ra liên tiếp, bước sau cần kết quả bước trước còn "nóng" trong trí nhớ làm việc; nếu mỗi bước chậm một chút, thông tin cũ đã phai khi bước mới bắt đầu. Đây là một giải thích có sức nặng nhưng không phải là tất cả; các nhà nghiên cứu khác chỉ ra vai trò của sự chú ý, khả năng gạt thông tin nhiễu, và thay đổi ở thuỳ trán.
Điều cần nói rõ là mức giảm khác nhau rất nhiều giữa người với người. Có người bảy mươi tuổi làm bài linh hoạt tốt hơn mức trung bình của người bốn mươi. Sức khoẻ tim mạch, giấc ngủ, thính lực, thị lực, thuốc đang dùng đều ảnh hưởng tới kết quả. Nếu thấy mình hay mình người nhà chậm đi rõ rệt trong thời gian ngắn, đó không phải chuyện "tuổi già tự nhiên" để bỏ qua mà là lý do nên đi khám và hỏi bác sĩ.
Cái bẫy của số liệu cắt ngang
Những biểu đồ đầu tiên cho thấy trí tuệ giảm từ rất sớm, có khi từ tuổi ba mươi. Về sau người ta nhận ra phần lớn là do cách đo. Nghiên cứu cắt ngang so người hai mươi tuổi với người bảy mươi tuổi cùng một năm; nhưng hai nhóm này lớn lên trong hai thời khác nhau, học hành, dinh dưỡng, sách vở khác nhau. Hiện tượng điểm trắc nghiệm trí tuệ tăng dần qua các thế hệ trong thế kỷ 20, được James Flynn tổng kết từ thập niên 1980 (nên gọi là hiệu ứng Flynn), làm cho người già "trông" kém hơn thực tế khi đặt cạnh người trẻ.
Nghiên cứu dọc thì theo dõi chính một người qua nhiều năm. Nghiên cứu dọc Seattle do K. Warner Schaie khởi động từ năm 1956, đo lại người tham gia cứ khoảng bảy năm một lần, cho thấy với nhiều năng lực, mức giảm đáng kể thường chỉ rõ từ sau tuổi sáu mươi, và trước đó khá ổn định. Nghiên cứu dọc cũng có nhược điểm riêng: người làm trắc nghiệm nhiều lần sẽ quen bài, còn người sức khoẻ kém thì hay bỏ cuộc giữa chừng, khiến nhóm còn lại "đẹp" hơn thực tế. Hai cách đo lệch theo hai hướng ngược nhau, nên sự thật nằm đâu đó ở giữa, và giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận về độ dốc chính xác.
Kết tinh không có nghĩa là đứng yên
Phần kết tinh không tự tăng chỉ vì sống lâu. Nó tăng khi người ta tiếp tục đọc, làm việc, trò chuyện, va chạm với những việc đòi hỏi suy nghĩ. Người về hưu rồi chỉ xem truyền hình cả ngày có thể giữ được vốn từ, nhưng khó mở rộng thêm. Ngược lại, người làm nghề đòi hỏi kiến thức rộng thường giữ Gc tốt tới rất muộn.
Gc cũng bù cho Gf trong nhiều việc. Một nghiên cứu kinh điển của Timothy Salthouse năm 1984 về người đánh máy cho thấy người đánh máy lớn tuổi phản xạ ngón tay chậm hơn, nhưng tốc độ đánh thực tế không kém, vì họ nhìn trước nhiều chữ hơn trên văn bản. Kinh nghiệm cho họ một cách làm khác để bù phần tốc độ đã mất. Đây là mẫu chung: người lớn tuổi ít khi thắng ở bài thử mới, nhưng thường giữ vững hiệu quả ở việc quen.
Góc nhìn hôm nay: làm gì với hiểu biết này
Biết hai loại trí tuệ đi theo hai đường giúp ta sắp việc cho hợp tuổi, thay vì than phiền chung chung.
- Việc mới, nhiều bước, cần nhớ tạm: người lớn tuổi nên viết ra giấy, chia nhỏ bước, làm chậm mà chắc. Không cần giữ mọi thứ trong đầu.
- Việc cần kinh nghiệm, cần hiểu người: đây là chỗ người trung niên và cao tuổi mạnh. Trong gia đình hay nơi làm việc, hỏi họ đúng loại câu hỏi này.
- Kết hợp hai thế hệ: người trẻ cài đặt, người già quyết định nên dùng vào việc gì. Đây là cách chia việc thực tế, không phải chuyện ai giỏi hơn ai.
- Nuôi phần kết tinh: đọc sách khó hơn mình một chút, học một lĩnh vực mới, giải thích lại cho người khác điều mình biết.
Những chuyện liên quan tới khả năng học điều mới khi đã lớn tuổi được bàn kỹ hơn trong bài về não bộ thay đổi theo tuổi trong cùng danh mục này. Muốn đọc thêm, có thể tìm giáo trình tâm lý học phát triển hoặc tâm lý học tuổi già ở các thư viện đại học, phần nói về "trí tuệ và lão hoá".
Câu hỏi thường gặp
Trí tuệ linh hoạt và trí tuệ kết tinh là gì?
Trí tuệ linh hoạt là khả năng suy luận và giải quyết vấn đề mới mà không dựa vào kiến thức có sẵn. Trí tuệ kết tinh là vốn kiến thức, từ ngữ và kỹ năng đã tích luỹ. Hai khái niệm do Raymond Cattell đưa ra, được John Horn phát triển từ thập niên 1960.
Trí thông minh đạt đỉnh ở tuổi nào?
Không có một tuổi đỉnh chung. Theo nghiên cứu của Hartshorne và Germine (2015), tốc độ xử lý lên cao nhất ở cuối tuổi thiếu niên, khả năng đọc cảm xúc người khác ở khoảng 40–50 tuổi, còn vốn từ vựng tiếp tục tăng tới gần 70 tuổi.
Có tuổi rồi thì trí tuệ có giảm không?
Phần linh hoạt thường giảm dần, rõ hơn sau tuổi 60, nhưng phần kết tinh giữ vững hoặc tăng. Mức giảm khác nhau rất nhiều giữa từng người và chịu ảnh hưởng của sức khoẻ. Giảm nhanh bất thường thì nên đi khám, không nên tự cho là chuyện tuổi tác.
Vì sao người lớn tuổi làm việc quen vẫn rất giỏi?
Vì kinh nghiệm cho họ cách làm khác để bù phần tốc độ đã mất. Nghiên cứu của Salthouse về người đánh máy cho thấy người lớn tuổi nhìn trước nhiều chữ hơn nên tốc độ thực tế không thua người trẻ dù phản xạ chậm hơn.
Hiệu ứng Flynn liên quan gì tới chuyện trí tuệ theo tuổi?
Điểm trắc nghiệm trí tuệ tăng qua các thế hệ trong thế kỷ 20, nên khi so người già với người trẻ cùng lúc, người già trông kém hơn thực tế. Vì vậy các nhà nghiên cứu ưa dùng nghiên cứu dọc, theo dõi cùng một người qua nhiều năm.
