Học điều mới khi đã lớn tuổi hoàn toàn làm được, vì não người trưởng thành vẫn thay đổi theo những gì ta luyện tập, khả năng mà giới khoa học gọi là tính mềm dẻo thần kinh (neuroplasticity). Nghiên cứu về người học tung hứng, tài xế taxi London hay người cao tuổi học nhiếp ảnh cho thấy não đổi được ở mọi tuổi, dù người lớn tuổi thường học chậm hơn và mức thay đổi nhỏ hơn. Điều còn tranh cãi là các bài "luyện não" có giúp được những việc ngoài bài luyện hay không.
Từ "não cố định" đến "não mềm dẻo"
Suốt phần lớn thế kỷ 20, quan niệm phổ biến trong y học là não người trưởng thành gần như cố định: tế bào thần kinh mất đi thì không có cái mới thay thế, các đường nối đã định hình từ nhỏ. Quan niệm này dần lung lay từ cuối thế kỷ, nhờ các kỹ thuật chụp não cho phép quan sát cùng một người trước và sau khi học một kỹ năng.
Ngày nay, khái niệm mềm dẻo thần kinh được chấp nhận rộng rãi, nhưng cần hiểu đúng mức. Mềm dẻo chủ yếu là thay đổi ở kết nối: các khớp thần kinh mạnh lên hay yếu đi, nhánh thần kinh mọc thêm, mạch máu và tế bào hỗ trợ thay đổi. Nó không có nghĩa là não người già có thể trở lại y như não người trẻ.
Ba nghiên cứu hay được nhắc
Học tung hứng ba quả bóng
Năm 2004, Bogdan Draganski và cộng sự ở Đức công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm nhỏ: những người trẻ chưa từng tung hứng tập tung ba quả bóng trong ba tháng. Ảnh chụp não cho thấy chất xám ở một vùng xử lý chuyển động thị giác tăng lên; ba tháng sau khi thôi tập, phần tăng ấy giảm bớt. Năm 2008, Janina Boyke và cộng sự làm lại với người cao tuổi, trung bình khoảng sáu mươi tuổi. Những người này học chậm hơn, ít người đạt mức thành thạo, nhưng não của họ vẫn có thay đổi tương tự, dù nhỏ hơn.
Tài xế taxi London
Muốn lái taxi đen ở London, người ta phải thuộc mạng lưới hàng chục nghìn con phố, kỳ thi được gọi là "The Knowledge", thường mất vài năm học. Eleanor Maguire và cộng sự năm 2000 cho thấy tài xế taxi có phần sau của thuỳ hải mã (vùng liên quan trí nhớ không gian) lớn hơn người thường. Để tách nguyên nhân và kết quả, Katherine Woollett và Maguire năm 2011 theo dõi những người đang học thi: ai đỗ thì vùng này tăng lên sau thời gian học, ai trượt hoặc bỏ dở thì không.
Dự án Synapse: học nhiếp ảnh ở tuổi bảy mươi
Denise Park và cộng sự công bố năm 2014 trên tạp chí Psychological Science một thí nghiệm với hơn hai trăm người từ sáu mươi đến chín mươi tuổi. Họ được phân ngẫu nhiên vào các nhóm: học kỹ năng mới đòi hỏi suy nghĩ (nhiếp ảnh kỹ thuật số, may chần bông, hoặc cả hai) khoảng mười lăm giờ mỗi tuần trong ba tháng; hoặc tham gia hoạt động xã hội vui vẻ nhưng không học gì khó; hoặc ở nhà làm việc nhẹ như nghe nhạc cổ điển, giải ô chữ. Sau ba tháng, nhóm học kỹ năng mới, nhất là nhiếp ảnh, cải thiện trí nhớ sự kiện rõ hơn các nhóm còn lại.
"Luyện não" có tác dụng không
Đây là chỗ cần tỉnh táo nhất. Nghiên cứu lớn nhất về luyện trí nhớ cho người già là thử nghiệm ACTIVE ở Mỹ, công bố kết quả đầu tiên năm 2002 trên tạp chí JAMA (Karlene Ball và cộng sự) với hơn 2.800 người từ 65 tuổi trở lên. Người tham gia được luyện một trong ba thứ: trí nhớ, suy luận, hoặc tốc độ xử lý. Kết quả: mỗi nhóm giỏi lên rõ ở đúng kỹ năng đã luyện, nhưng hiệu quả lan sang các hoạt động đời sống hằng ngày thì hạn chế, ít nhất trong những năm đầu.
Năm 2016, Daniel Simons và cộng sự công bố một bài tổng quan dài trên Psychological Science in the Public Interest, xem xét các bằng chứng mà những công ty bán ứng dụng luyện não hay dẫn ra. Kết luận của họ: có bằng chứng tốt rằng người luyện giỏi lên ở bài luyện, có ít bằng chứng rằng họ giỏi lên ở bài tương tự, và rất ít bằng chứng rằng luyện như thế cải thiện các năng lực nhận thức nói chung trong đời sống. Trước đó, năm 2014, hơn bảy mươi nhà khoa học ký một tuyên bố chung do Trung tâm Trường thọ Stanford và Viện Max Planck điều phối, nói rằng các quảng cáo luyện não thường vượt quá bằng chứng; ngay sau đó một nhóm nhà khoa học khác ký thư phản bác, cho rằng có những bằng chứng tích cực bị đánh giá thấp. Đến nay đây vẫn là cuộc tranh luận mở.
| Hoạt động | Bằng chứng hiện có (mức phổ thông) |
|---|---|
| Bài luyện trí nhớ, phản xạ trên ứng dụng | Giỏi lên ở chính bài đó; lan sang đời sống còn tranh cãi, nhiều khả năng ít |
| Học một kỹ năng thật, khó, kéo dài (ngoại ngữ, nhạc cụ, nhiếp ảnh) | Có thử nghiệm cho kết quả tốt về trí nhớ; cần thêm nghiên cứu lớn |
| Vận động thể lực đều đặn | Nhiều bằng chứng ủng hộ lợi ích cho não và sức khoẻ chung |
| Hoạt động xã hội | Tốt cho tinh thần; tác dụng riêng lên trí nhớ trong thử nghiệm Synapse nhỏ hơn học kỹ năng mới |
Vận động và não: một bằng chứng đáng chú ý
Năm 2011, Kirk Erickson và cộng sự công bố trên tạp chí PNAS một thử nghiệm với khoảng 120 người cao tuổi. Một nhóm đi bộ nhanh ba buổi mỗi tuần trong một năm, nhóm kia tập giãn cơ. Ở nhóm đi bộ, thể tích thuỳ hải mã tăng khoảng 2%, trong khi ở nhóm giãn cơ thì giảm nhẹ, như thường thấy theo tuổi. Kết quả này được nhắc rất nhiều, nhưng nên nhớ đây là một thử nghiệm cỡ vừa; các nghiên cứu sau cho kết quả không hoàn toàn đồng nhất. Trước khi bắt đầu chế độ tập mới, nhất là khi có bệnh tim mạch, huyết áp hay xương khớp, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Chỗ còn tranh luận: não người lớn có sinh tế bào mới không
Năm 2018, hai bài báo lớn đưa ra kết luận trái ngược. Shawn Sorrells và cộng sự trên tạp chí Nature cho rằng ở người, việc sinh tế bào thần kinh mới ở thuỳ hải mã gần như dừng hẳn sau tuổi thơ. Cùng năm, Maura Boldrini và cộng sự trên Cell Stem Cell báo cáo rằng người khoẻ mạnh tới gần tám mươi tuổi vẫn có tế bào thần kinh mới. Khác biệt có thể do cách lấy và xử lý mẫu mô. Câu hỏi này chưa có lời đáp dứt khoát; nhưng dù câu trả lời là gì, khả năng thay đổi kết nối giữa các tế bào đã có thì được thừa nhận rộng rãi.
Học ngoại ngữ: tuổi có quan trọng không
Năm 2018, Joshua Hartshorne, Joshua Tenenbaum và Steven Pinker phân tích dữ liệu của khoảng 670.000 người làm một bài kiểm tra ngữ pháp tiếng Anh trên mạng. Theo mô hình của họ, khả năng học ngữ pháp tới mức như người bản xứ giữ ở mức cao cho tới khoảng 17–18 tuổi rồi giảm. Điều này không có nghĩa là người lớn không học được ngoại ngữ: người lớn thường học từ vựng và đọc hiểu nhanh hơn trẻ ở giai đoạn đầu, chỉ là khó đạt giọng và ngữ pháp như người bản xứ. Với mục đích giao tiếp, đọc sách, đi du lịch, học ở tuổi nào cũng đáng.
Góc nhìn hôm nay: học thế nào cho hợp tuổi
- Chọn việc khó vừa đủ và kéo dài. Thử nghiệm Synapse gợi ý điều quan trọng là thử thách thật, không phải hoạt động nhẹ nhàng quen thuộc.
- Chấp nhận học chậm hơn. Người lớn tuổi thường cần nhiều lần lặp hơn; chậm không có nghĩa là không học được.
- Tận dụng hiểu biết sẵn có. Nối điều mới với điều đã biết giúp nhớ lâu hơn.
- Ngủ đủ, vận động đều, kiểm tra thính lực và thị lực. Nghe kém, nhìn kém làm việc học khó hơn nhiều mà người ta hay đổ cho "đầu óc kém". Những vấn đề này nên được bác sĩ kiểm tra.
Một việc làm được ngay: chọn một kỹ năng mà mình chưa từng làm, đặt mục tiêu luyện đều đặn ba tháng, và ghi lại tiến bộ mỗi tuần. Kết quả thường đến chậm, nhưng đến.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi có học được điều mới không?
Có. Não người trưởng thành vẫn thay đổi theo luyện tập, gọi là tính mềm dẻo thần kinh. Nghiên cứu cho thấy người sáu mươi tuổi học tung hứng hay người bảy mươi tuổi học nhiếp ảnh đều có thay đổi ở não hoặc trí nhớ, dù học chậm hơn người trẻ.
Ứng dụng luyện não có giúp trí nhớ tốt hơn không?
Người luyện thường giỏi lên ở chính bài luyện, nhưng bằng chứng rằng nó cải thiện trí nhớ trong đời sống còn yếu và đang tranh cãi, theo tổng quan của Simons và cộng sự (2016). Học một kỹ năng thật, khó và kéo dài có vẻ hứa hẹn hơn.
Não người lớn có sinh ra tế bào thần kinh mới không?
Chưa có kết luận dứt khoát. Năm 2018 có hai nghiên cứu lớn cho kết quả trái ngược nhau. Điều được thừa nhận rộng rãi là kết nối giữa các tế bào thần kinh vẫn thay đổi suốt đời.
Học ngoại ngữ khi lớn tuổi có muộn không?
Không muộn cho mục đích giao tiếp và đọc hiểu. Theo nghiên cứu của Hartshorne, Tenenbaum và Pinker (2018), đạt ngữ pháp như người bản xứ khó hơn nếu bắt đầu sau khoảng 17–18 tuổi, nhưng người lớn vẫn học từ vựng và đọc hiểu tốt.
Đi bộ có tốt cho não người cao tuổi không?
Thử nghiệm của Erickson và cộng sự (2011) cho thấy đi bộ nhanh đều đặn một năm làm tăng thể tích thuỳ hải mã ở người cao tuổi. Vận động có lợi cho sức khoẻ chung, nhưng nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chế độ tập mới.
