Không nên làm theo lời khuyên khi người khuyên có lợi ích riêng trong quyết định của bạn, khi họ không biết những điều quan trọng về hoàn cảnh và giá trị của bạn, khi lời khuyên nằm ngoài chuyên môn của họ, hoặc khi bạn đang quá lo lắng để phân biệt được lời khuyên tốt và xấu. Nghe nhiều ý kiến là khôn, nhưng làm theo mọi ý kiến là dại. Phần khó là phân biệt lúc nào mình đang gạt đi một lời khuyên tốt vì cái tôi, lúc nào mình đang đúng khi gạt đi.
Câu chuyện người xay bột, con trai và con lừa
Trong Ngụ ngôn của Jean de La Fontaine, quyển III, bài 1 có tên "Người xay bột, con trai và con lừa" (Le Meunier, son Fils et l'Âne). Câu chuyện có gốc từ những bản kể cũ hơn ở châu Âu. Một ông bố và con trai dắt lừa ra chợ bán. Người qua đường chê họ dại vì có lừa mà không cưỡi. Con trai cưỡi, thì bị chê là bất hiếu để bố đi bộ. Bố cưỡi, thì bị chê là để con nhỏ lội bộ. Hai bố con cùng cưỡi, thì bị chê là hành con vật. Cuối cùng họ khiêng con lừa, và bị cả chợ cười.
Người Việt có truyện cùng ý là "Đẽo cày giữa đường", được bàn ở nơi khác. Bài học chung của cả hai: lời khuyên của người qua đường không chịu trách nhiệm gì cho kết quả, mỗi người khuyên một kiểu, và ai cố chiều hết thì không làm được gì.
Năm trường hợp nên cẩn thận với lời khuyên
1. Người khuyên có lợi ích riêng
Người bán khuyên mua, người môi giới khuyên chốt nhanh, người tuyển dụng khuyên nhận việc. Không phải lời khuyên của họ sai, nhưng lợi ích của họ và của bạn không trùng hẳn. Như đã nói ở bài về chọn người khuyên, thí nghiệm của Daylian Cain, George Loewenstein và Don Moore (2005) cho thấy cả khi người khuyên công khai lợi ích riêng, lời khuyên vẫn có thể bị lệch. Với quyết định lớn, hãy kiểm lại với ít nhất một người không có gì để mất hay được.
2. Người khuyên không chịu hậu quả
Nassim Nicholas Taleb, trong một cuốn sách năm 2018 bàn về chuyện người ra quyết định phải chịu chung rủi ro, lập luận rằng nên tin hơn những người phải chịu chung rủi ro với lời khuyên của họ. Người khuyên bạn bỏ việc ổn định để khởi nghiệp sẽ không mất nhà nếu bạn thất bại. Lập luận này không phải một kết quả nghiên cứu, mà là một nguyên tắc suy xét, nhưng nó rất hữu ích: hãy hỏi "nếu sai, ai chịu?".
3. Lời khuyên nằm ngoài chuyên môn
Người thân là kỹ sư giỏi khuyên chuyện chữa bệnh, người nổi tiếng trên mạng khuyên chuyện đầu tư. Uy tín ở một lĩnh vực dễ làm ta tin họ ở lĩnh vực khác. Chuyện sức khoẻ, pháp lý, thuế cần người có chuyên môn và được cấp phép.
4. Người khuyên không biết điều quan trọng về bạn
Lời khuyên tốt cho một người có thể sai với người khác vì khác giá trị, khác hoàn cảnh. Một người khuyên "đi du học đi, cơ hội lớn lắm" có thể không biết bạn đang là người chăm sóc chính cho mẹ già. Nếu người khuyên không hỏi bạn câu nào trước khi khuyên, lời khuyên ấy thường là chuyện của họ hơn là của bạn.
5. Bạn đang quá lo lắng
Đây là trường hợp ít ai để ý. Francesca Gino, Alison Wood Brooks và Maurice Schweitzer, trong nghiên cứu năm 2012 trên Journal of Personality and Social Psychology, cho thấy người đang lo lắng (do được gây lo lắng bằng một việc không liên quan trong thí nghiệm) dựa vào lời khuyên nhiều hơn, và kém hơn trong việc phân biệt lời khuyên tốt và xấu, kể cả lời khuyên từ người có xung đột lợi ích. Lo lắng làm ta mất tự tin, và ta bám vào bất kỳ ai tỏ ra chắc chắn. Kẻ lừa đảo hiểu điều này rất rõ: họ thường tạo cảm giác gấp gáp, sợ hãi trước khi "khuyên".
Bảng kiểm trước khi làm theo một lời khuyên quan trọng
| Câu hỏi | Nếu câu trả lời là "có" hoặc "không rõ" |
|---|---|
| Người khuyên có được lợi gì nếu tôi làm theo? | Hỏi thêm một người không liên quan |
| Nếu lời khuyên sai, người khuyên có mất gì không? | Nếu không, cân nhắc kỹ hơn trọng số của nó |
| Chuyện này có nằm trong chuyên môn của họ không? | Nếu không, tìm người có chuyên môn |
| Họ có biết những điều quan trọng về hoàn cảnh của tôi không? | Kể thêm, rồi hỏi họ có đổi ý không |
| Tôi có đang lo lắng hoặc bị thúc ép phải quyết nhanh không? | Đợi qua một đêm, hoặc tới khi bình tĩnh |
| Lời khuyên này có làm được, có đảo ngược được nếu sai không? | Nếu không đảo ngược được, cần chắc chắn hơn nhiều |
Khi gạt lời khuyên đi là đang dại
Bảng kiểm trên có một rủi ro: nó có thể trở thành cái cớ để gạt đi mọi lời khuyên khó nghe. Như bài "Vì sao ta hay coi nhẹ lời khuyên" trong chuyên mục đã nói, con người vốn có xu hướng giữ ý mình quá mức. Một số dấu hiệu cho thấy bạn có thể đang gạt đi một lời khuyên tốt:
- Nhiều người độc lập với nhau, ở các vị trí khác nhau, cùng khuyên một điều.
- Lý do bạn gạt đi là cảm giác ("mình thấy không đúng") chứ không phải một thông tin cụ thể mà người khuyên không có.
- Bạn thấy bực khi nghe lời khuyên, nhưng không nói ra được vì sao nó sai.
- Lời khuyên đến từ người đã thấy nhiều trường hợp như bạn và không có lợi ích gì.
Khi gặp các dấu hiệu này, hãy cho lời khuyên thêm một cơ hội: thử nó ở quy mô nhỏ, hoặc hỏi người khuyên lý do kỹ hơn.
Không làm theo, nhưng vẫn tôn trọng
Không làm theo lời khuyên không có nghĩa là bỏ qua người khuyên. Một cách ứng xử khôn ngoan là cảm ơn, nói rằng mình đã cân nhắc, và nếu thích hợp thì giải thích ngắn vì sao mình chọn khác. "Em cảm ơn anh, em đã nghĩ kỹ, nhưng vì mẹ em đang yếu nên em chọn ở lại thêm một năm." Người khuyên được tôn trọng sẽ còn sẵn lòng khuyên lần sau, kể cả khi lần này bạn không nghe.
Góc nhìn hôm nay: quy tắc "một đêm và một người"
Với mọi lời khuyên dẫn tới một quyết định lớn, khó đảo ngược (chuyển tiền, ký hợp đồng, bỏ việc, chuyển nhà), có thể áp hai quy tắc đơn giản:
- Một đêm: không quyết trong cùng ngày nhận được lời khuyên, nhất là khi đang lo lắng hoặc bị thúc giục. Ai bảo "phải quyết ngay hôm nay" là dấu hiệu nên chậm lại.
- Một người: kể lại lời khuyên cho một người không liên quan và không có lợi ích gì, rồi hỏi họ thấy chỗ nào đáng ngờ.
Hai quy tắc này tốn ít thời gian, nhưng chặn được phần lớn những lời khuyên dở đến vào lúc ta yếu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào không nên nghe theo lời khuyên?
Khi người khuyên có lợi ích riêng, không chịu hậu quả nếu sai, khuyên ngoài chuyên môn, không biết hoàn cảnh của bạn, hoặc khi bạn đang quá lo lắng để phán đoán. Với quyết định lớn, nên kiểm lại với người không liên quan.
Vì sao lo lắng làm ta dễ nghe lời khuyên dở?
Nghiên cứu của Gino, Brooks và Schweitzer năm 2012 cho thấy người lo lắng dựa vào lời khuyên nhiều hơn và kém phân biệt lời khuyên tốt xấu. Lo lắng làm ta mất tự tin và dễ bám vào người tỏ ra chắc chắn.
Truyện người xay bột, con trai và con lừa nói gì?
Đó là ngụ ngôn của La Fontaine (quyển III, bài 1): hai bố con đổi cách đi theo từng lời chê của người qua đường và cuối cùng bị cười vì phải khiêng con lừa. Bài học là ai cố chiều mọi lời khuyên thì không làm được gì.
Làm sao biết mình đang gạt đi một lời khuyên tốt?
Khi nhiều người độc lập cùng khuyên một điều, khi lý do bạn gạt đi chỉ là cảm giác, hoặc khi bạn bực mà không nói ra được vì sao lời khuyên sai. Lúc đó nên thử lời khuyên ở quy mô nhỏ trước khi bác bỏ.
