Khiêm tốn trí tuệ (intellectual humility) là nhận ra và chấp nhận rằng những gì mình tin có thể sai. Đây không phải là thiếu tự tin hay không có chính kiến, mà là giữ niềm tin của mình ở mức chắc chắn tương xứng với bằng chứng, và sẵn lòng đổi ý khi có lý do. Trong khoảng mười năm trở lại, khái niệm này trở thành một hướng nghiên cứu sôi động của tâm lý học, với các thang đo của Mark Leary (2017), Elizabeth Krumrei-Mancuso và Steven Rouse (2016), cùng nhiều nghiên cứu về hệ quả của nó trong học tập, tranh luận và quan hệ.
Khiêm tốn trí tuệ khác khiêm tốn thông thường
Khiêm tốn thông thường nói về cách ta nhìn mình so với người khác: không khoe khoang, không coi mình hơn người. Khiêm tốn trí tuệ hẹp hơn và cụ thể hơn: nó nói về cách ta nhìn niềm tin của mình. Một người có thể rất khiêm nhường trong cách cư xử mà vẫn khăng khăng với ý kiến của mình. Ngược lại, một người tự tin, nói năng mạnh mẽ vẫn có thể sẵn sàng nói "tôi đã sai" khi thấy bằng chứng.
Khiêm tốn trí tuệ cũng không phải là nghi ngờ mọi thứ. Người coi mọi ý kiến đều không chắc như nhau, kể cả những điều đã được kiểm chứng kỹ, thì không khiêm tốn mà là thiếu phân định. Các nhà nghiên cứu hay mô tả khiêm tốn trí tuệ như một điểm giữa hai cực: một bên là kiêu ngạo trí tuệ, tin mình đúng hơn bằng chứng cho phép; một bên là tự ti trí tuệ, không dám tin cả những gì mình có lý do để tin.
Thang đo của Mark Leary và cộng sự
Năm 2017, Mark Leary (Đại học Duke) và cộng sự công bố trên tạp chí Personality and Social Psychology Bulletin một loạt nghiên cứu về các đặc điểm nhận thức và quan hệ của khiêm tốn trí tuệ. Họ đưa ra một thang đo ngắn gồm sáu câu, hỏi người tham gia đồng ý tới mức nào với những ý như: quan điểm của tôi về các chuyện quan trọng có thể sai; tôi sẵn lòng xem lại quan điểm khi có bằng chứng mới; tôi thường nhận ra điều mình chưa biết khi nói chuyện với người khác.
Các nghiên cứu trong bài báo cho thấy người có điểm khiêm tốn trí tuệ cao có xu hướng:
- Phân biệt tốt hơn giữa lập luận mạnh và lập luận yếu. Khi đọc một bài viết thuyết phục, họ để ý chất lượng lý lẽ hơn là chỉ xem bài ấy có hợp ý mình không.
- Cởi mở và tò mò hơn, thích suy nghĩ, thích tìm hiểu.
- Ít phán xét người đổi ý. Khi nghe về một người thay đổi quan điểm, họ ít cho đó là dấu hiệu yếu đuối hay thiếu lập trường.
Một điểm thú vị trong nghiên cứu của nhóm Leary: họ không thấy khác biệt đáng kể về mức khiêm tốn trí tuệ giữa người theo quan điểm chính trị bảo thủ và cấp tiến, hay giữa người có và không có tôn giáo. Người khiêm tốn và người kiêu ngạo trí tuệ có ở mọi phía.
Bốn mặt của khiêm tốn trí tuệ
Năm 2016, Elizabeth Krumrei-Mancuso và Steven Rouse công bố trên Journal of Personality Assessment một thang đo dài hơn, chia khiêm tốn trí tuệ thành bốn mặt. Cách chia này giúp thấy rõ một người có thể khiêm tốn ở mặt này mà kém ở mặt khác.
| Mặt | Nghĩa | Dấu hiệu thiếu |
|---|---|---|
| Tách trí tuệ khỏi cái tôi | Bị phản bác ý kiến không thấy như bị xúc phạm bản thân | Tự ái khi bị góp ý, coi tranh luận là chuyện thắng thua |
| Sẵn lòng xem lại quan điểm | Thay đổi ý khi có bằng chứng hoặc lý lẽ tốt | Bám ý cũ dù đã thấy mình sai |
| Tôn trọng quan điểm người khác | Coi ý kiến khác mình là đáng nghe | Coi người khác ý là ngu dốt hoặc xấu bụng |
| Không tự tin thái quá về hiểu biết | Không coi mình biết nhiều hơn thực tế | Nói chắc về những điều chỉ nghe loáng thoáng |
Khiêm tốn trí tuệ có học được không
Một số nghiên cứu gợi ý là có, ít nhất trong ngắn hạn. Tenelle Porter và Karina Schumann, năm 2018 trên tạp chí Self and Identity, cho thấy người tin rằng trí thông minh có thể phát triển (thay vì cố định từ khi sinh ra) có xu hướng khiêm tốn trí tuệ hơn. Khi được cho đọc một bài viết giải thích rằng trí thông minh có thể phát triển, người tham gia thể hiện khiêm tốn trí tuệ cao hơn trong các tình huống bất đồng sau đó. Lý giải của các tác giả: nếu tin rằng trí thông minh cố định, thì mỗi lần sai là một lần lộ ra mình "kém"; còn nếu tin rằng nó phát triển được, thì sai chỉ là một bước học.
Cần lưu ý rằng các nghiên cứu về "tư duy phát triển" nói chung đã bị đánh giá lại trong những năm gần đây, với một số kết quả không lặp lại được ở quy mô lớn. Kết quả của Porter và Schumann vì thế nên được coi là gợi ý đáng chú ý, chưa phải kết luận chắc chắn. Năm 2022, Porter và cộng sự công bố bài tổng quan trên Nature Reviews Psychology về các yếu tố dự đoán và hệ quả của khiêm tốn trí tuệ, trong đó nhấn mạnh nhiều câu hỏi còn mở.
Hiện tượng người kém hiểu biết hay tự đánh giá cao năng lực của mình, thường gọi theo tên hai tác giả Dunning và Kruger, là một đề tài gần nhưng thuộc nhóm nghiên cứu về thiên kiến nhận thức, không bàn ở đây.
Khiêm tốn trí tuệ trong khôn ngoan
Hầu hết các mô hình khôn ngoan đều có một thành phần giống khiêm tốn trí tuệ. Mô hình Berlin có tiêu chí "nhận biết và xử lý sự bất định". Igor Grossmann đặt "thừa nhận giới hạn hiểu biết" lên đầu danh sách các thành phần của lập luận khôn ngoan. Ở phương Đông, Khổng Tử dạy học trò Tử Lộ: "biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết".
Vì sao thành phần này quan trọng đến vậy? Vì nó là cửa vào cho mọi thứ khác. Người không thể nghĩ "mình có thể sai" sẽ không thật sự lắng nghe người khác, không tìm thêm thông tin, không nhận ra lúc hoàn cảnh đã đổi. Mọi hiểu biết khác, dù nhiều đến đâu, đều bị khoá lại sau cánh cửa ấy.
Một câu "danh ngôn" về đổi ý không có nguồn
Khi nói về khiêm tốn trí tuệ, người ta hay trích câu: "Khi sự thật thay đổi, tôi đổi ý. Còn ông thì sao?" và gán cho nhà kinh tế học John Maynard Keynes. Câu này rất hợp chủ đề, nhưng các nhà nghiên cứu về nguồn gốc danh ngôn chưa tìm thấy bằng chứng Keynes từng nói hay viết nó. Phiên bản sớm nhất được ghi nhận xuất hiện nhiều năm sau khi ông mất, và có những câu tương tự được gán cho người khác. Đây là một bài học nhỏ đúng tinh thần khiêm tốn trí tuệ: một câu nghe hay và hợp ý mình chưa chắc là thật. Nếu muốn dùng ý ấy, nên diễn ý bằng lời của mình thay vì gán cho Keynes.
Góc nhìn hôm nay: tập khiêm tốn trí tuệ trong những chuyện nhỏ
Khiêm tốn trí tuệ khó tập nhất trong những chuyện mình quan tâm sâu sắc, nên nên bắt đầu từ chuyện nhỏ.
- Gắn mức chắc chắn cho ý kiến. Thay vì "chắc chắn là vậy", thử nói "mình khá chắc, chừng bảy phần" hoặc "mình chỉ đoán". Việc này buộc mình tự hỏi mình biết đến đâu.
- Tìm một lần mình đã đổi ý trong năm qua và nhớ lại điều gì đã làm mình đổi. Nếu không tìm được lần nào, đó là tín hiệu đáng để ý.
- Tách ý kiến khỏi con người. Khi bị phản bác, tự nhắc: người ta đang nói về ý của mình, không phải về mình. Câu "mình chưa nghĩ tới chỗ đó" không làm mình nhỏ đi.
- Kiểm nguồn trước khi chia sẻ. Mỗi lần định gửi một câu danh ngôn hay một con số, dành một phút tìm xem nó từ đâu ra.
Muốn đọc thêm, bài tổng quan năm 2022 của Porter và cộng sự trên Nature Reviews Psychology là điểm bắt đầu tốt cho người đọc tiếng Anh.
Câu hỏi thường gặp
Khiêm tốn trí tuệ là gì?
Khiêm tốn trí tuệ là nhận ra và chấp nhận rằng niềm tin của mình có thể sai, giữ mức chắc chắn tương xứng với bằng chứng và sẵn lòng đổi ý khi có lý do. Nó khác với thiếu tự tin hay không có chính kiến.
Khiêm tốn trí tuệ khác khiêm tốn thông thường thế nào?
Khiêm tốn thông thường nói về cách ta nhìn mình so với người khác, như không khoe khoang. Khiêm tốn trí tuệ nói về cách ta nhìn niềm tin của mình. Một người có thể khiêm nhường trong cư xử mà vẫn cố chấp về ý kiến.
Người khiêm tốn trí tuệ có đặc điểm gì?
Theo nghiên cứu của Mark Leary và cộng sự năm 2017, họ phân biệt tốt hơn giữa lập luận mạnh và yếu, cởi mở và tò mò hơn, và ít phán xét người đổi ý. Krumrei-Mancuso và Rouse chia khiêm tốn trí tuệ thành bốn mặt, trong đó có việc tách ý kiến khỏi cái tôi.
Câu "Khi sự thật thay đổi, tôi đổi ý" có phải của Keynes không?
Chưa có bằng chứng Keynes từng nói hay viết câu này. Các phiên bản được ghi nhận xuất hiện muộn, sau khi ông mất. Nên coi đây là câu gán ghép và diễn ý bằng lời của mình nếu muốn dùng.
Làm sao để khiêm tốn trí tuệ hơn?
Có thể tập gắn mức chắc chắn cho ý kiến, nhớ lại những lần mình đã đổi ý, tách ý kiến khỏi bản thân khi bị phản bác, và kiểm nguồn trước khi chia sẻ thông tin. Một số nghiên cứu gợi ý niềm tin rằng trí thông minh phát triển được cũng giúp ích.
