Khôn ngoan không tự đến cùng tuổi tác. Các nghiên cứu tâm lý học từ thập niên 1990 tới nay cho thấy tuổi chỉ dự báo sự khôn ngoan một cách yếu ớt: trung bình người lớn tuổi không khôn hơn người trung niên bao nhiêu, nhưng trong số những người khôn ngoan nhất, người có tuổi chiếm tỷ lệ đáng kể. Thứ làm nên khác biệt là trải nghiệm có suy ngẫm, không phải số năm đã sống.
Niềm tin lâu đời và câu hỏi của khoa học
Hầu hết các nền văn hoá đều gắn khôn ngoan với tuổi già. Trong làng xã Việt Nam xưa, các cụ cao tuổi có chỗ ngồi trang trọng ở đình, được hỏi ý kiến trong việc làng. Tục ngữ ta cũng có những câu như "Khôn đâu có trẻ, khoẻ đâu có già", bàn kỹ ở danh mục tục ngữ của wiki này. Ngụ ngôn ubasute của Nhật Bản, cũng trong danh mục này, kể chuyện người già giấu kín cứu cả nước bằng hiểu biết của mình.
Khi tâm lý học bắt đầu đo sự khôn ngoan một cách hệ thống, câu hỏi đầu tiên nhiều nhà nghiên cứu đặt ra chính là: niềm tin ấy có đúng không? Các thang đo khôn ngoan khác nhau và cách chúng được xây dựng được trình bày ở danh mục khoa học về sự khôn ngoan; bài này chỉ tập trung vào kết quả liên quan tới tuổi.
Nhóm Berlin: tuổi không đủ
Nhóm nghiên cứu của Paul Baltes và Ursula Staudinger ở Viện Max Planck, Berlin, đo khôn ngoan bằng cách đưa cho người tham gia những tình huống khó trong đời (ví dụ: một thiếu niên mười lăm tuổi muốn bỏ nhà đi lấy chồng ngay; người bạn thân nói muốn tự tử) và nhờ họ suy nghĩ thành tiếng xem nên làm gì. Các câu trả lời được những người chấm đã qua đào tạo cho điểm theo năm tiêu chí, gồm hiểu biết về đời sống, cách xử lý, nhìn vấn đề theo bối cảnh cuộc đời, tôn trọng sự khác biệt về giá trị, và biết chấp nhận sự bất định.
Kết quả chính, được tổng kết trong bài của Baltes và Staudinger năm 2000 trên American Psychologist:
- Điểm khôn ngoan tăng rõ từ tuổi thiếu niên tới khoảng đầu tuổi hai mươi.
- Từ khoảng hai mươi lăm tới bảy mươi lăm tuổi, đường trung bình gần như nằm ngang: không tăng thêm, cũng không giảm.
- Sau bảy mươi lăm tuổi có dấu hiệu giảm ở nhiều người, có thể liên quan tới suy giảm nhận thức chung.
- Điểm khôn ngoan gắn với kinh nghiệm chuyên môn liên quan (ví dụ người làm nghề tâm lý trị liệu), với tính cách cởi mở và với khả năng suy luận về giá trị, hơn là gắn với tuổi.
Nhóm Berlin cũng nhận thấy người được đề cử là "người khôn ngoan" bởi những người khác trong xã hội có điểm cao, và nhiều người trong số đó đã lớn tuổi. Kết luận của họ: tuổi cho cơ hội tích luỹ trải nghiệm, nhưng không biến cơ hội ấy thành khôn ngoan một cách tự động.
Lập luận trong xung đột: người già có lợi thế
Năm 2010, Igor Grossmann và cộng sự công bố trên tạp chí PNAS một nghiên cứu với người dân vùng Trung Tây nước Mỹ, từ tuổi hai mươi tới trên chín mươi. Họ đọc các bài báo về xung đột giữa các nhóm xã hội và thư xin lời khuyên về mâu thuẫn giữa người với người, rồi trình bày suy nghĩ. Câu trả lời được chấm theo các dấu hiệu của "lập luận khôn ngoan": nhìn từ nhiều phía, nhận ra giới hạn hiểu biết của mình, thấy rằng sự việc có thể diễn biến khác, tìm cách thoả hiệp.
Ở mẫu này, người lớn tuổi đạt điểm cao hơn người trẻ và người trung niên, kể cả sau khi tính tới học vấn và trí tuệ. Đây là bằng chứng đi ngược phần nào với kết quả "đường nằm ngang" của nhóm Berlin, có lẽ vì hai nghiên cứu đo những khía cạnh khác nhau.
Nhưng một nghiên cứu khác của Grossmann và cộng sự năm 2012 so sánh mẫu Mỹ với mẫu Nhật Bản lại cho một hình ảnh phức tạp hơn: ở Nhật, người trẻ và trung niên đã có điểm lập luận khôn ngoan về xung đột giữa người với người khá cao, và khác biệt theo tuổi nhỏ hơn nhiều so với ở Mỹ. Cách hiểu của nhóm nghiên cứu: văn hoá có thể dạy sớm những thói quen suy nghĩ mà ở nơi khác người ta phải sống lâu mới học được. Chi tiết về các nghiên cứu này, cùng nghịch lý Solomon, được bàn ở danh mục khoa học về sự khôn ngoan.
Bức tranh chung từ các thang đo
| Cách đo | Kết quả chính về tuổi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mô hình Berlin (Baltes, Staudinger) | Tăng tới đầu tuổi 20, nằm ngang tới khoảng 75 | Đo kiến thức về đời sống qua tình huống giả định |
| Lập luận khôn ngoan (Grossmann, 2010) | Người già cao hơn ở mẫu Mỹ | Ở mẫu Nhật Bản, khác biệt theo tuổi nhỏ hơn nhiều |
| Thang đo ba chiều (Monika Ardelt) | Tuổi gắn yếu với điểm; học vấn, sức khoẻ và cách đối mặt khó khăn quan trọng hơn | Người tự trả lời bảng hỏi |
| Tự đánh giá (thang SAWS của Jeffrey Webster, 2003) | Tương quan với tuổi yếu hoặc không có | Tự đánh giá dễ lệch: người khôn thật thường khiêm tốn |
Nhìn chung, các phương pháp khác nhau cho kết quả khác nhau, nhưng không phương pháp nào cho thấy tuổi tác một mình đủ tạo ra khôn ngoan.
Thứ làm nên khác biệt: trải nghiệm có suy ngẫm
Nhà tâm lý học Judith Glück (Áo) và Susan Bluck đưa ra mô hình gọi là MORE, năm 2013, để giải thích vì sao trải nghiệm làm một số người khôn hơn mà không làm người khác khôn hơn. Theo mô hình, những người lớn lên khôn ngoan từ các biến cố trong đời thường có bốn nguồn lực:
- Cảm nhận làm chủ (Mastery): tin rằng mình có thể đối mặt và xoay xở với khó khăn, đồng thời biết điều gì không thể kiểm soát.
- Cởi mở (Openness): sẵn lòng nhìn nhận những cách hiểu khác về sự việc.
- Suy ngẫm (Reflectivity): chịu nghĩ lại về trải nghiệm, kể cả những điều khó chịu, để hiểu nó.
- Điều hoà và thấu cảm cảm xúc (Emotion regulation and Empathy): giữ được bình tĩnh và hiểu cảm xúc người khác.
Hai người cùng trải qua phá sản, mất người thân hay một trận ốm nặng có thể đi ra theo hai hướng khác nhau: một người cay đắng, khép lại; người kia hiểu đời hơn, mềm mỏng hơn. Tuổi tác chỉ cho thêm nhiều trải nghiệm; cách ta xử lý trải nghiệm mới quyết định.
Các nhà nghiên cứu khôn ngoan bất đồng ở nhiều chỗ: định nghĩa, cách đo, vai trò của văn hoá. Nhưng có một điều hầu như ai cũng chấp nhận: tuổi là điều kiện thuận lợi, không phải điều kiện đủ. Một người sáu mươi tuổi đã sống sáu mươi năm, nhưng có thể chỉ là một năm lặp lại sáu mươi lần nếu không bao giờ dừng lại nghĩ về những gì đã qua.
Góc nhìn hôm nay: lớn tuổi mà khôn lên thật
Nếu khôn ngoan không tự đến, ta có thể làm gì để những năm tháng sống thêm biến thành khôn ngoan thật?
- Sau mỗi biến cố lớn, viết lại câu chuyện. Chuyện gì xảy ra, mình đã làm gì, mình học được gì, nếu gặp lại sẽ làm khác thế nào. Viết ra giúp suy ngẫm thay vì chỉ nghiền ngẫm.
- Tìm người nghĩ khác mình để nói chuyện, và cố hiểu vì sao họ nghĩ vậy trước khi phản bác.
- Kính trọng người già nhưng hỏi cho đúng. Người lớn tuổi thường có lợi thế ở những chuyện cần trải nghiệm, như xung đột giữa người với người, chuyện gia đình. Hỏi họ "ông bà từng gặp chuyện thế này chưa, khi ấy thế nào" hữu ích hơn hỏi "con nên làm gì".
- Đừng chờ tới già mới tập. Nghiên cứu so sánh Nhật – Mỹ gợi ý thói quen suy nghĩ khôn ngoan có thể học được từ sớm.
Câu hỏi thường gặp
Có phải càng già càng khôn không?
Không hẳn. Nghiên cứu của nhóm Berlin cho thấy điểm khôn ngoan trung bình gần như nằm ngang từ khoảng 25 tới 75 tuổi. Tuổi cho thêm trải nghiệm, nhưng chỉ người biết suy ngẫm về trải nghiệm mới khôn lên.
Người lớn tuổi khôn ngoan hơn ở điểm nào?
Nghiên cứu của Grossmann và cộng sự (2010) ở Mỹ cho thấy người lớn tuổi lập luận về xung đột xã hội khôn ngoan hơn: nhìn nhiều phía, nhận ra giới hạn hiểu biết, tìm thoả hiệp. Tuy nhiên ở Nhật Bản khác biệt theo tuổi nhỏ hơn nhiều.
Điều gì giúp một người khôn lên theo năm tháng?
Theo mô hình MORE của Glück và Bluck (2013), đó là cảm nhận làm chủ, sự cởi mở, thói quen suy ngẫm, và khả năng điều hoà cảm xúc kèm thấu cảm. Hai người cùng trải qua biến cố có thể khôn lên hoặc cay đắng đi tuỳ các nguồn lực này.
Người trẻ có thể khôn ngoan không?
Có. Điểm khôn ngoan tăng nhanh từ tuổi thiếu niên tới đầu tuổi hai mươi, và nhiều người trẻ đạt điểm cao. Nghiên cứu ở Nhật cho thấy văn hoá có thể dạy sớm thói quen suy nghĩ khôn ngoan.
Tuổi rất cao thì khôn ngoan có giảm không?
Một số nghiên cứu, như của nhóm Berlin, thấy dấu hiệu giảm ở nhiều người sau khoảng 75 tuổi, có thể do suy giảm nhận thức chung. Mức độ rất khác nhau giữa từng người.
