Dự án Legacy là một dự án của nhà xã hội học Karl Pillemer (Đại học Cornell, Mỹ) thu thập lời khuyên sống từ hơn một nghìn người Mỹ cao tuổi, phần lớn từ 65 tuổi trở lên. Kết quả được viết thành cuốn 30 Lessons for Living (2011). Những lời khuyên được nhắc nhiều nhất không phải về tiền bạc hay thành công, mà về việc chọn người bạn đời hợp giá trị, chọn công việc có ý nghĩa, bớt lo lắng, và nói những điều quan trọng với người thân khi còn kịp.
Vì sao hỏi người già, và hỏi thế nào
Pillemer là nhà nghiên cứu về tuổi già và gia đình. Ý tưởng của ông xuất phát từ một nhận xét đơn giản: xã hội hiện đại xin lời khuyên sống từ chuyên gia, sách tự lực, người nổi tiếng, nhưng ít khi hỏi những người đã sống gần trọn một đời và nhìn thấy kết quả của các lựa chọn của chính họ.
Nhóm của ông dùng nhiều cách: khảo sát, phỏng vấn sâu từng người, và hỏi những câu rất rộng như "Bạn đã học được những bài học quan trọng nhất nào trong đời?" hay "Bạn muốn khuyên người trẻ điều gì?". Họ không đưa ra danh sách để chọn, mà để người già tự nói, rồi mới gom những ý lặp lại. Cách làm này thuộc loại nghiên cứu định tính: không đo một tác động bằng con số, mà tìm những chủ đề chung trong lời kể của nhiều người.
Những bài học được nhắc nhiều nhất
Dưới đây là một số chủ đề lớn trong sách, viết theo lối diễn ý chứ không trích nguyên văn:
| Lĩnh vực | Lời khuyên thường gặp | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|
| Hôn nhân | Chọn người giống mình về những giá trị cốt lõi; coi hôn nhân là một cam kết cần vun đắp, không chỉ là cảm xúc | Người già ít nói về "say mê", nói nhiều về "hợp nhau" và "tôn trọng" |
| Công việc | Chọn việc có ý nghĩa với mình hơn là việc chỉ trả lương cao; nếu kẹt trong việc tệ, vẫn học được điều gì đó | Nhiều người hối tiếc vì đã ở quá lâu trong việc mình ghét |
| Thời gian | Đời ngắn hơn ta tưởng; nói lời cảm ơn, xin lỗi, yêu thương khi còn có thể | Được nhắc với cảm giác cấp bách |
| Lo lắng | Lo lắng là phí thời gian; phần lớn những điều từng lo đã không xảy ra | Đây là một trong những hối tiếc được nói nhiều nhất |
| Sức khoẻ | Chăm sóc cơ thể không phải để sống lâu hơn mà để tránh nhiều năm sống với bệnh mãn tính | Lời khuyên đến từ chính người đang sống với hậu quả |
| Gia đình | Đừng để mâu thuẫn gia đình kéo dài thành rạn nứt vĩnh viễn | Pillemer về sau viết cả một cuốn sách riêng về chủ đề này |
Một điểm chung đáng để ý: rất ít người nói rằng họ ước gì đã làm việc nhiều hơn hay kiếm nhiều tiền hơn. Điều họ nói nhiều là những điều liên quan tới quan hệ, thời gian và sự bình yên trong lòng.
Hối tiếc vì đã không làm
Một chủ đề xuyên suốt trong lời kể của người già là hối tiếc về những điều không làm nhiều hơn hối tiếc về những điều đã làm: không đi du lịch khi còn đi được, không nói thật với ai đó, không thử một cơ hội vì sợ. Điều này khớp với một hướng nghiên cứu đã có trước đó trong tâm lý học. Thomas Gilovich và Victoria Medvec, trong một bài năm 1995 trên Psychological Review, tổng hợp bằng chứng rằng trong ngắn hạn người ta hối tiếc nhiều hơn về hành động sai, nhưng nhìn lại cả quãng đời dài, những hối tiếc kéo dài nhất thường là về những việc đã không làm.
Lời khuyên của người già vì thế nghiêng về phía "hãy nói có với cơ hội", nhưng không phải liều mạng: phần lớn họ nói về những lựa chọn có thể làm được mà ta bỏ qua vì ngại, không phải về những canh bạc lớn.
Giới hạn của dự án: đọc cho tỉnh táo
Lời khuyên của người già quý, nhưng cần đọc với vài lưu ý:
- Mẫu là người Mỹ. Những người được hỏi sống trong một nền văn hoá, một thời kỳ lịch sử cụ thể. Lời khuyên về hôn nhân hay công việc có thể khác ở một xã hội khác.
- Đây là lời kể, không phải thí nghiệm. Người già nói điều họ tin là bài học, và trí nhớ về cả một đời có thể được kể lại theo hướng có ý nghĩa hơn thực tế.
- Chỉ nghe người còn sống để kể. Những người đã mất sớm, có thể vì những lựa chọn khác, không có mặt trong dự án.
- Người chọn chủ đề là nhóm nghiên cứu. Cách gom và đặt tên các bài học có phần chủ quan.
Ngoài ra, nên tách dự án của Pillemer với những danh sách lan truyền trên mạng kiểu "năm điều hối tiếc lớn nhất trước khi chết". Danh sách nổi tiếng nhất loại này đến từ Bronnie Ware, một người chăm sóc bệnh nhân cuối đời ở Úc, ban đầu viết trên blog rồi in thành sách. Đó là ghi chép từ trải nghiệm cá nhân, có giá trị gợi suy nghĩ, nhưng không phải nghiên cứu có phương pháp. Còn câu hỏi người ta có khôn ngoan hơn theo tuổi tác hay không là một chủ đề riêng, được bàn ở chuyên mục Khôn ngoan qua tuổi tác; ở đây ta chỉ bàn chuyện người già có những lời khuyên gì.
Điều gì làm lời khuyên của người già khác lời khuyên của chuyên gia
Chuyên gia thường nói "nên làm gì". Người già nói "tôi đã làm gì và nó ra sao". Lời khuyên của họ có hai thứ hiếm: họ đã thấy kết quả dài hạn của các lựa chọn, và họ thường không có lợi ích gì trong quyết định của người nghe. Hai điều này đúng là những tiêu chí của người khuyên tốt, như bài "Chọn ai để xin lời khuyên" trong chuyên mục đã bàn.
Nhưng người già cũng có giới hạn: thế giới họ trải qua khác thế giới hôm nay. Lời khuyên về nghề nghiệp cụ thể, công nghệ hay giá nhà của một người sinh những năm 1940 khó áp dụng trực tiếp. Phần đáng giữ nhất thường là phần về quan hệ và thái độ, vì chúng ít thay đổi theo thời đại.
Góc nhìn hôm nay: tự làm một "dự án Legacy" trong gia đình
Bạn không cần là nhà nghiên cứu để học từ ông bà, cha mẹ. Có thể dành một buổi chiều để trò chuyện có chủ đích:
- Chọn lúc thong thả, không phải dịp đông người. Nói rõ là mình muốn nghe kinh nghiệm sống của ông bà.
- Hỏi câu mở: "Điều quan trọng nhất ông học được trong đời là gì?", "Nếu được nói một điều với chính mình năm hai mươi tuổi, bà sẽ nói gì?", "Có quyết định nào ông vui vì đã làm, có điều gì ông tiếc vì đã không làm?"
- Hỏi cụ thể theo từng chặng: chọn nghề, lập gia đình, nuôi con, lúc khó khăn nhất. Hỏi "lúc đó ông nghĩ gì, giờ nhìn lại thấy thế nào".
- Ghi lại, bằng giấy hoặc thu âm nếu ông bà đồng ý. Những lời kể này là thứ không lấy lại được.
- Tìm điểm lặp khi đã hỏi vài người lớn tuổi trong họ: điều gì nhiều người cùng nói, đó là điều đáng giữ nhất.
Ngoài giá trị lời khuyên, những buổi trò chuyện này còn cho người già cảm giác kinh nghiệm của mình có ích, một điều mà chính Pillemer nhận thấy rất nhiều người tham gia dự án trân trọng. Ai muốn đọc thêm có thể tìm 30 Lessons for Living; sách viết dễ đọc, nhiều câu chuyện, phù hợp cả người trẻ lẫn người lớn tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Dự án Legacy của Karl Pillemer là gì?
Là dự án của nhà xã hội học Karl Pillemer ở Đại học Cornell, thu thập lời khuyên sống từ hơn một nghìn người Mỹ cao tuổi. Kết quả được viết thành cuốn 30 Lessons for Living năm 2011.
Người cao tuổi khuyên điều gì nhiều nhất?
Họ hay khuyên chọn bạn đời hợp giá trị, chọn công việc có ý nghĩa hơn chỉ chạy theo lương, bớt lo lắng, giữ gìn sức khoẻ để tránh bệnh mãn tính, và nói những điều quan trọng với người thân khi còn kịp. Rất ít người tiếc vì đã không làm việc nhiều hơn.
Người ta hối tiếc vì điều đã làm hay điều không làm?
Theo tổng hợp của Gilovich và Medvec (1995), trong ngắn hạn người ta tiếc vì hành động sai nhiều hơn, nhưng nhìn lại cả đời, những hối tiếc dai dẳng nhất thường là về những việc đã không làm. Lời kể trong dự án Legacy cũng nghiêng về hướng này.
Lời khuyên của người già có luôn đúng không?
Không. Mẫu của Pillemer là người Mỹ ở một thời kỳ cụ thể, và đây là lời kể chứ không phải thí nghiệm. Phần đáng giữ nhất thường là lời khuyên về quan hệ và thái độ sống, ít thay đổi theo thời đại hơn lời khuyên về nghề nghiệp hay tiền bạc cụ thể.
