Lời khuyên trên mạng: lọc thế nào cho khỏi hại, năm câu hỏi kiểm tra

Để lọc lời khuyên trên mạng, hãy hỏi năm câu: ai đang nói và họ có thật sự làm việc này không, họ được lợi gì nếu bạn làm theo, lời khuyên dựa trên một trường hợp hay nhiều trường hợp, nó có hợp hoàn cảnh của bạn không, và nếu sai thì có quay lại được không. Lời khuyên trên mạng không xấu hơn lời khuyên ngoài đời, nhưng nó thiếu những thứ giúp ta lọc tự nhiên: ta không biết người nói, không thấy họ sống thế nào, và không có ai chịu trách nhiệm nếu sai.

Lời khuyên trên mạng khác lời khuyên ngoài đời ở đâu

Khi xin lời khuyên một người quen, ta biết họ là ai, họ làm nghề gì, họ đã sống ra sao, và họ biết ít nhiều về ta. Họ cũng phải gặp lại ta, nên có động cơ để không khuyên bừa. Trên mạng, phần lớn các điều này biến mất:

Dòng cuối là quan trọng nhất. Trên mạng xã hội, lời khuyên được nhìn thấy nhiều không phải vì nó đúng, mà vì nó gây cảm xúc mạnh hoặc nghe rất chắc. Câu "Đừng bao giờ làm X" lan nhanh hơn câu "Tuỳ trường hợp, X có thể có lợi hoặc hại".

Năm câu hỏi để lọc

1. Ai đang nói, họ có làm việc này thật không?

Người khuyên nuôi con có đang nuôi con không? Người khuyên đầu tư có công khai kết quả thật của mình không, cả lỗ lẫn lãi? Người khuyên chữa bệnh có chuyên môn y khoa không? Một tài khoản có nhiều người theo dõi không có nghĩa là có chuyên môn; số người theo dõi đo khả năng thu hút sự chú ý, không đo độ đúng.

2. Họ được lợi gì?

Nhiều lời khuyên trên mạng đi kèm một sản phẩm, một khoá học, một đường link mua hàng có hoa hồng. Điều đó không làm lời khuyên tự động sai, nhưng nó là lý do để kiểm lại ở nơi không bán gì. Như bài "Chọn ai để xin lời khuyên" trong chuyên mục đã nói, ngay cả khi người khuyên công khai lợi ích riêng, lời khuyên vẫn có thể bị lệch.

3. Một trường hợp hay nhiều trường hợp?

"Tôi đã bỏ việc và giờ kiếm gấp mười lần" là câu chuyện của một người. Ta không nghe câu chuyện của những người bỏ việc rồi gặp khó, vì họ ít đăng bài. Đây là hiện tượng chỉ thấy người sống sót, một dạng thiên kiến được bàn ở nơi khác; điều cần nhớ ở đây là một câu chuyện thành công không cho biết khả năng thành công.

4. Có hợp với hoàn cảnh của mình không?

Lời khuyên ăn uống của một vận động viên trẻ khác hẳn nhu cầu của một người sáu mươi tuổi có bệnh tiểu đường. Lời khuyên về thuê nhà ở nước ngoài không áp dụng cho luật Việt Nam. Hãy tự hỏi: người đưa lời khuyên này khác mình ở những điểm nào quan trọng?

5. Nếu sai, có quay lại được không?

Thử một mẹo sắp xếp tủ quần áo, sai thì sắp lại. Bỏ thuốc bác sĩ kê theo một video, sai thì có khi không quay lại được. Lời khuyên càng khó đảo ngược, càng cần nguồn chắc chắn và càng cần hỏi người có chuyên môn ngoài đời.

Diễn đàn và hỏi đáp: dùng sức nhiều người cho đúng cách

Các diễn đàn và nhóm hỏi đáp có một ưu điểm thật: bạn nghe được nhiều người từng trải đúng việc mình đang gặp. Nghiên cứu của Daniel Gilbert và cộng sự năm 2009 trên Science cho thấy lời kể của người vừa trải qua một tình huống có thể giúp ta đoán cảm nhận của mình khá chính xác (xem bài "Chọn ai để xin lời khuyên"). Để dùng diễn đàn cho tốt:

• Đọc nhiều câu trả lời, không đọc câu nổi nhất. Câu được nhiều lượt thích thường là câu hài hước hoặc gay gắt, không nhất thiết là câu đúng.
• Tìm điểm chung giữa những người không quen nhau. Mười người độc lập cùng kể một vấn đề với một sản phẩm đáng tin hơn một bài đánh giá dài.
• Để ý người trả lời có hỏi lại hoàn cảnh của người hỏi không. Người trả lời tốt thường hỏi thêm trước khi khuyên.
• Đặt câu hỏi rõ ràng, theo cách đã bàn ở bài "Đặt câu hỏi thế nào khi xin lời khuyên", để nhận về câu trả lời cụ thể.

Những lĩnh vực phải cẩn thận nhất

Việc kiểm chứng tin tức, phát hiện tin giả hay các thủ đoạn lừa đảo trên mạng là những chủ đề riêng; bài này chỉ bàn chuyện lọc lời khuyên cho đời sống cá nhân.

Dấu hiệu của một lời khuyên đáng nghi

• Dùng "luôn luôn", "không bao giờ", "100%", "bí mật mà chuyên gia không muốn bạn biết".
• Thúc giục: "chỉ còn hôm nay", "làm ngay kẻo muộn".
• Một giải pháp cho mọi vấn đề: một loại thực phẩm chữa mọi bệnh, một cách đầu tư hợp với mọi người.
• Chê bai mọi nguồn khác: "bác sĩ đều sai", "ngân hàng đều lừa".
• Không có cách nào để kiểm lại: không nguồn, không tên thật, không kết quả công khai.

Một lời khuyên tốt thường ngược lại: nói rõ khi nào áp dụng và khi nào không, chỉ ra rủi ro, và không ngại nói "tuỳ trường hợp".

Góc nhìn hôm nay: thói quen "lưu lại, chưa làm vội"

Một cách đơn giản để không bị lời khuyên trên mạng cuốn đi:

1. Khi gặp một lời khuyên hay, lưu lại thay vì làm ngay.
2. Sau vài ngày, đọc lại và hỏi năm câu ở trên.
3. Với lời khuyên qua được năm câu, thử ở quy mô nhỏ: một tuần, một khoản tiền nhỏ, một thay đổi nhỏ.
4. Với lời khuyên về sức khoẻ, tiền lớn, pháp lý: mang theo nó khi gặp người có chuyên môn ngoài đời và hỏi họ.

Phần lớn lời khuyên hay trên mạng vẫn còn hay sau vài ngày. Lời khuyên nào chỉ hay khi phải làm ngay thường là lời khuyên đáng nghi nhất.