Nghệ thuật khôn ngoan ở đời của Baltasar Gracián: 300 cách ngôn năm 1647

Oráculo manual y arte de prudencia (tạm dịch: Sách sấm cầm tay và nghệ thuật thận trọng) là tập 300 cách ngôn của Baltasar Gracián, linh mục dòng Tên người Tây Ban Nha, in năm 1647 tại Huesca. Bản tiếng Anh nổi tiếng nhất mang tên The Art of Worldly Wisdom (Nghệ thuật khôn ngoan ở đời). Sách dạy cách sống khôn giữa triều đình và xã hội đầy mưu tính: biết giấu ý, biết chọn lúc, biết giữ uy tín, nhưng kết thúc bằng một chữ bất ngờ: "thánh thiện".

Baltasar Gracián là ai

Baltasar Gracián sinh năm 1601 ở Belmonte, gần Calatayud, vùng Aragon, mất năm 1658 ở Tarazona. Ông vào dòng Tên (Dòng Chúa Giêsu), dạy học, giảng đạo, và viết một loạt sách bàn về con người khôn ngoan: El Héroe (Người anh hùng, 1637), El Discreto (Người tinh tế, 1646), Agudeza y arte de ingenio (về nghệ thuật trí xảo trong văn chương), rồi tiểu thuyết triết lý ba phần El Criticón (1651–1657).

Ông thường in sách dưới tên người khác, phổ biến nhất là tên Lorenzo Gracián, người anh em của ông, mà không xin phép bề trên trong dòng. Đây là một trong những nguyên nhân khiến ông bị dòng Tên kỷ luật về cuối đời, sau khi in phần cuối El Criticón. Bản thân Oráculo manual được in với sự giúp đỡ của Vincencio Juan de Lastanosa, một nhà sưu tập và người bảo trợ giới văn nhân ở Huesca.

Cuốn sách được làm thế nào

Oráculo manual là một tuyển tập: Gracián gom và viết lại những ý đã có trong các sách trước của mình, thêm mới, thành 300 cách ngôn đánh số. Mỗi cách ngôn có một tiêu đề ngắn rồi một đoạn giải thích vài câu, văn rất nén, chơi chữ nhiều, đúng phong cách conceptismo của văn học Tây Ban Nha thế kỷ 17. Chữ "oráculo" (lời sấm) và "manual" (cầm tay) ngụ ý đây là sách bỏ túi, giở ra lúc cần như hỏi một lời sấm.

Những cách ngôn tiêu biểu

Số 1: mọi thứ đã tới đỉnh, làm người là khó nhất

Sách mở bằng câu "Todo está ya en su punto, y el ser persona en el mayor": mọi thứ đã đạt tới độ chín, và trở thành một con người đích thực là việc lớn nhất. Gracián cho rằng thời của ông đòi hỏi người khôn nhiều hơn thời xưa; để đối phó một người thời nay cần nhiều kỹ năng hơn để đối phó cả một dân tộc ngày trước.

Số 6: không ai sinh ra đã hoàn thiện

"No se nace hecho": người ta không sinh ra đã thành người. Mỗi ngày tự hoàn thiện thêm một chút, trong cách làm việc và cách cư xử, cho tới khi đạt độ chín. Đây là ý rất gần với câu hỏi "khôn ngoan có học được không", và câu trả lời của Gracián là có, qua rèn luyện cả đời.

Số 105: ngắn là tốt

"Lo bueno, si breve, dos veces bueno": cái tốt mà ngắn thì tốt gấp đôi; cái dở mà ngắn thì cũng bớt dở. Câu này trở thành thành ngữ trong tiếng Tây Ban Nha, được nhắc trong các buổi phát biểu, họp hành. Tiêu đề của cách ngôn là "Đừng làm người ta mệt".

Số 130: làm, và làm cho thấy

"Hacer y hacer parecer": làm, và làm cho người ta thấy. Gracián viết rằng mọi thứ không được nhìn nhận theo cái chúng là, mà theo cái chúng có vẻ là. Đây là câu bị phê nhiều nhất, vì nghe như dạy chạy theo bề ngoài. Nhưng đọc kỹ, ông không bảo chỉ cần làm cho thấy; ông bảo phải làm thật, rồi đừng để việc tốt ấy bị chìm.

Số 251: dùng cả phương tiện người lẫn phương tiện trời

Diễn ý: hãy dùng các phương tiện của con người như thể không có phương tiện của Thiên Chúa, và dùng phương tiện của Thiên Chúa như thể không có phương tiện của con người. Câu này thường được trích khi bàn về cách Gracián dung hoà đức tin và óc thực tế.

Số 300: một chữ thôi, thánh thiện

Cuốn sách đầy mưu lược khép lại bằng "En una palabra, santo": tóm lại trong một chữ, hãy là người thánh thiện. Cách ngôn cuối nói đức hạnh là sợi dây nối mọi sự hoàn thiện. Đây là chìa khoá để đọc cả sách: những kỹ năng xử thế trước đó là công cụ, đức hạnh mới là đích.

Khôn ngoan hay mưu mẹo? Cuộc tranh luận về Gracián

Từ khi được dịch sang tiếng Pháp năm 1684 với cái tên "Người của triều đình", Gracián hay bị xếp cạnh Machiavelli như một thầy dạy mưu mẹo. Có lý do: nhiều cách ngôn khuyên giữ kín ý định, đừng để người khác đoán được mình, chọn bạn có lợi, tránh dính tới kẻ thất thế.

Nhưng có mấy điểm khiến cách so sánh này thiếu công bằng:

• Gracián viết cho người sống ngay giữa môi trường đầy mưu tính, triều đình Tây Ban Nha thế kỷ 17. Ông dạy cách không bị nuốt, chứ không chủ yếu dạy cách nuốt người.
• Ông nhiều lần khuyên tránh xa kẻ ác, giữ lời, không nói xấu người.
• Cách ngôn cuối cùng đặt đức hạnh lên trên hết.

Cách đọc hợp lý: Gracián là người thầy của prudencia, sự thận trọng khôn khéo, một đức tính mà truyền thống Kitô giáo coi là một trong bốn đức tính chính. Ranh giới giữa thận trọng và xảo quyệt nằm ở mục đích. Chính ông cũng ý thức rõ ranh giới ấy.

Góc nhìn hôm nay

Ba trăm cách ngôn không cần đọc liền một lúc. Cách đọc của chính tên sách là giở ra một cách ngôn mỗi ngày, ngẫm, rồi xem nó có hợp với việc mình đang gặp không. Nhiều cách ngôn rất dùng được ở chỗ làm hiện đại: đừng làm người khác mệt (105), đừng để việc tốt bị chìm (130), không ai sinh ra đã hoàn thiện (6).

Một việc làm được: trong một tuần, áp cách ngôn 105 cho mọi tin nhắn công việc và mọi lần phát biểu của mình. Viết xong thì cắt bớt một phần ba. Bạn sẽ thấy phần lớn điều cắt đi không ai nhớ tới, còn người đọc thì cảm ơn.

Muốn đọc: bản tiếng Anh của Christopher Maurer (1992) dễ đọc; bản của Joseph Jacobs (1892) đã hết bản quyền, dễ tìm trên các thư viện số. Có bản dịch tiếng Việt từ tiếng Anh, nên đối chiếu số thứ tự cách ngôn khi trích.