Ubasute (姥捨て, "bỏ bà già") là tên một nhóm truyện kể Nhật Bản về tục đem người già lên núi bỏ khi họ tới một tuổi nhất định. Kiểu truyện nổi tiếng nhất kể về một nhà vua ra lệnh bỏ người già, một người con lén giấu cha mẹ, rồi khi nước nhà gặp những câu đố hiểm hóc, chính người già bị giấu đã giải được, và lệnh bỏ người già bị bãi. Các nhà nghiên cứu văn học dân gian cho rằng đây là truyền thuyết có gốc từ kinh Phật, chứ không có bằng chứng sử liệu rằng Nhật Bản từng có tục bỏ người già như một lệ phổ biến.
Núi Obasute và bài thơ dưới trăng
Ở tỉnh Nagano, miền trung Nhật Bản, có ngọn núi Kamuriki mà dân gian gọi là Obasuteyama, "núi bỏ bà". Vùng này xưa thuộc đất Sarashina và từ rất sớm đã nổi tiếng là nơi ngắm trăng. Ruộng bậc thang dưới chân núi, mỗi thửa phản chiếu một vầng trăng, ngày nay là cảnh quan được Nhật Bản công nhận và bảo tồn.
Câu chuyện gắn với ngọn núi xuất hiện trong văn học Nhật từ thời Heian. Tập Yamato monogatari (thế kỷ 10) kể một người đàn ông ở Sarashina sống với bà cô già đã nuôi mình từ nhỏ. Vợ anh ghét bà và xúi chồng đem bà lên núi bỏ. Đêm ấy, nhìn trăng sáng trên đỉnh núi, anh hối hận, ngâm một bài thơ rồi quay lại đón bà về. Bài thơ ấy, nói rằng lòng mình không sao nguôi được khi nhìn trăng trên núi Obasute ở Sarashina, có trong tuyển tập thơ hoàng gia Kokinshū (đầu thế kỷ 10) dưới dạng khuyết danh. Truyện tương tự được chép lại trong tập Konjaku monogatarishū (thế kỷ 12).
Lưu ý: truyện thời Heian này là chuyện một gia đình, không phải lệnh của vua, và kết bằng sự hối hận. Nó cho thấy địa danh và chủ đề đã có từ rất sớm, nhưng không phải là tài liệu ghi chép về một tục lệ có thật.
Câu đố của vua: gốc từ kinh Tạp bảo tạng
Kiểu truyện có câu đố có gốc xa hơn. Trong bộ kinh Tạp bảo tạng kinh (雑宝蔵経), bản Hán dịch được ghi là do Cát-ca-dạ và Đàm Diệu thực hiện thời Bắc Nguỵ, vào khoảng năm 472, có một truyện thường được gọi là "Khí lão quốc duyên" (nhân duyên về đất nước bỏ người già). Truyện kể một xứ có lệ đuổi người già đi. Một vị quan hiếu thảo đào hầm giấu cha. Rồi một vị thần đến đặt ra nhiều câu hỏi khó, doạ sẽ huỷ diệt cả nước nếu không ai trả lời được. Không ai giải nổi, cho tới khi vị quan hỏi người cha già đang trốn dưới hầm. Nhờ đó nhà vua hiểu ra giá trị của người già và bãi bỏ lệ cũ.
Một số câu đố trong truyện, theo các bản dịch và tóm tắt phổ biến:
- Làm sao biết con rắn nào đực, con nào cái? Đặt hai con lên vải mềm: con cựa quậy là đực, con nằm yên là cái.
- Đầu nào của khúc gỗ là gốc, đầu nào là ngọn? Thả xuống nước: đầu chìm sâu hơn là gốc, vì gốc nặng hơn.
- Con voi lớn nặng bao nhiêu? Đưa voi lên thuyền, đánh dấu mực nước, rồi bỏ voi ra và chất đá vào cho tới vạch cũ; cân đá là biết. Người Việt sẽ nhận ra cách làm này trong chuyện Lương Thế Vinh cân voi, một truyện kể khác của dân gian ta.
Bản Nhật Bản: dây tro và ốc xoắn
Ở Nhật, truyện câu đố này đi vào văn học từ sớm. Trong Makura no sōshi (Sách gối đầu) của Sei Shōnagon, viết quanh năm 1000, có đoạn kể về sự tích đền Ari-dōshi Myōjin: một vị hoàng đế từng ra lệnh trừ bỏ người đã quá bốn mươi tuổi, một viên quan giấu cha mẹ, rồi khi triều đình Trung Hoa gửi sang những câu đố, người cha được giấu đã giải giúp. Một câu đố nổi tiếng trong đoạn này là luồn sợi chỉ qua viên ngọc có lỗ khoan cong nhiều khúc: buộc chỉ vào một con kiến, bôi mật ở đầu lỗ bên kia cho kiến bò qua. Tên đền "Ari-dōshi" nghĩa là "kiến xuyên qua".
Truyện dân gian Nhật đời sau còn thêm những câu đố khác, như bện dây bằng tro (bện dây thật chặt, ngâm muối, đem đốt cho thành sợi tro còn nguyên hình), hay đánh trống không cần dùi (bỏ ong vào trong trống). Mỗi vùng kể một kiểu.
Các nhà phân loại truyện dân gian quốc tế xếp kiểu truyện này vào mã ATU 981, đại ý "trí khôn của người già bị giấu cứu cả nước", và ghi nhận nó ở nhiều nơi từ châu Á tới châu Âu.
Truyện kể với sử liệu: tách cho rõ
| Câu hỏi | Điều ta biết |
|---|---|
| Ubasute có phải tục lệ phổ biến ở Nhật không? | Không có bằng chứng sử liệu đáng tin. Giới nghiên cứu coi đây chủ yếu là truyền thuyết. |
| Gốc của truyện câu đố ở đâu? | Có trong kinh Phật bản Hán dịch thế kỷ 5, rồi lan sang Nhật qua văn học Phật giáo và văn học cung đình. |
| Truyện núi Obasute thời Heian kể gì? | Chuyện một người cháu bỏ bà cô rồi hối hận đón về, gắn với một bài thơ ngắm trăng. |
| Có xảy ra việc bỏ người già trong nạn đói không? | Có thể có những trường hợp riêng lẻ trong nạn đói ở nhiều nơi trên thế giới, nhưng không thể suy ra một tục lệ có tổ chức từ truyện kể. |
Hình ảnh ubasute được biết rộng rãi ngày nay phần lớn nhờ văn học hiện đại. Tiểu thuyết Narayama bushikō (Khúc hát Narayama) của Fukazawa Shichirō, xuất bản năm 1956, kể về bà cụ Orin ở một làng núi nghèo tự chuẩn bị để con trai cõng lên núi theo lệ làng khi tròn bảy mươi tuổi. Truyện được dựng thành phim hai lần: bản của đạo diễn Kinoshita Keisuke năm 1958 và bản của Imamura Shōhei năm 1983, đoạt giải Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes. Đây là tác phẩm hư cấu, dù rất sâu sắc, không phải phim tài liệu.
Một biến thể khác: chiếc sọt của đứa cháu
Ở nhiều nơi trong vùng văn hoá chữ Hán còn có một kiểu truyện khác về cùng đề tài: người cha cõng ông nội lên núi bỏ trong một chiếc sọt; đứa con nhỏ đi theo, đòi mang chiếc sọt về vì "để sau này còn cõng bố đi bỏ". Người cha giật mình, đón ông về. Một truyện kể Trung Hoa thường gắn tích này với một cậu bé tên Nguyên Cốc. Kiểu truyện này không dùng câu đố, mà dùng tấm gương của đứa trẻ để nói về sự nối tiếp giữa các thế hệ.
Góc nhìn hôm nay: truyện nói gì về khôn ngoan
Đặt cạnh nhau, các bản ubasute nói cùng một ý: một xã hội vứt bỏ người già là vứt bỏ kho kinh nghiệm của chính mình. Điều thú vị là các câu đố không cần sức khoẻ hay tốc độ, mà cần hiểu biết về cách vật vận hành: gỗ chìm phía nào, kiến bò về phía mật, nước dâng khi thuyền nặng. Đó đúng là loại hiểu biết tích luỹ qua nhiều năm sống và làm việc.
Truyện cũng cho thấy một điều tinh tế: người già trong truyện không tự giải câu đố trước triều đình. Họ cần người con dám giấu họ, dám đi hỏi họ. Khôn ngoan của người già chỉ có ích khi người trẻ biết hỏi.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các bản dịch tiếng Việt của Sách gối đầu, xem phim Khúc hát Narayama, hoặc tìm đọc các tuyển tập truyện cổ Nhật Bản. Một việc nhỏ làm được: lần tới khi gặp một vấn đề trong nhà, thử hỏi ông bà trước khi tra trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Ubasute là gì?
Ubasute là tên một nhóm truyện kể Nhật Bản về tục đem người già lên núi bỏ. Phổ biến nhất là kiểu truyện người con giấu cha mẹ già, rồi người già giải được câu đố cứu cả nước khiến nhà vua bỏ lệnh. Đây chủ yếu là truyền thuyết.
Nhật Bản có thật sự có tục bỏ người già lên núi không?
Không có bằng chứng sử liệu đáng tin rằng đây là tục lệ phổ biến. Các nhà nghiên cứu coi ubasute chủ yếu là truyền thuyết, có gốc từ một truyện trong kinh Phật bản Hán dịch thế kỷ 5.
Núi Obasute ở đâu?
Núi Obasute là tên dân gian của núi Kamuriki ở tỉnh Nagano, vùng Sarashina xưa. Nơi đây nổi tiếng ngắm trăng từ thời Heian, với ruộng bậc thang phản chiếu trăng dưới chân núi.
Câu đố trong truyện ubasute là gì?
Các câu đố gồm phân biệt rắn đực rắn cái, tìm đầu gốc của khúc gỗ bằng cách thả xuống nước, cân voi bằng thuyền, và luồn chỉ qua viên ngọc lỗ cong bằng con kiến. Tuỳ bản kể mà câu đố khác nhau.
Khúc hát Narayama có phải chuyện thật không?
Không. Đây là tiểu thuyết của Fukazawa Shichirō (1956), được dựng phim năm 1958 và năm 1983; bản năm 1983 của Imamura Shōhei đoạt Cành cọ vàng Cannes. Tác phẩm dựa trên truyền thuyết chứ không phải ghi chép lịch sử.
