Bạch mã phi mã: Công Tôn Long và Danh gia thời Chiến Quốc

"Bạch mã phi mã" (ngựa trắng không phải ngựa) là luận đề nổi tiếng của Công Tôn Long, nhà biện luận nước Triệu thời Chiến Quốc (khoảng thế kỷ 4–3 TCN), thuộc nhóm mà người đời Hán gọi là Danh gia. Nghe thì như nói ngược, nhưng điều ông muốn chỉ ra là: khái niệm "ngựa trắng" không đồng nhất với khái niệm "ngựa". Theo ngôn ngữ tập hợp của Toán 10 hôm nay, tập các con ngựa trắng là tập con của tập các con ngựa, nhưng hai tập không bằng nhau. Luận đề này mở ra cả một dòng suy nghĩ về tên gọi và thực tại trong triết học Trung Hoa cổ.

Công Tôn Long là ai

Công Tôn Long sống khoảng cuối thế kỷ 4 đến giữa thế kỷ 3 TCN (năm sinh năm mất chính xác không rõ, các sách thường ghi khoảng 320–250 TCN). Ông là môn khách của Bình Nguyên quân Triệu Thắng, một công tử quyền thế nước Triệu nổi tiếng nuôi nhiều kẻ sĩ.

Sách Hán thư, thiên Nghệ văn chí, ghi sách Công Tôn Long tử có 14 thiên. Nay chỉ còn 6 thiên: Tích phủ, Bạch mã luận, Chỉ vật luận, Thông biến luận, Kiên bạch luận, Danh thực luận. Thiên Tích phủ kể sự tích về ông, nhiều khả năng do người đời sau soạn. Văn bản truyền lại có nhiều chỗ khó đọc và còn tranh cãi về độ nguyên vẹn, nên mọi cách hiểu đều nên dè dặt.

Lập luận "ngựa trắng không phải ngựa"

Thiên Bạch mã luận viết theo lối hỏi đáp giữa người phản bác và người bênh luận đề. Hai lý lẽ chính, theo cách hiểu phổ biến:

Lý lẽ thứ nhất: tên gọi hình khác tên gọi màu

Câu gốc: "Mã giả, sở dĩ mệnh hình dã; bạch giả, sở dĩ mệnh sắc dã. Mệnh sắc giả phi mệnh hình dã, cố viết bạch mã phi mã." Tạm dịch: chữ "ngựa" để gọi hình dáng, chữ "trắng" để gọi màu sắc; cái gọi màu không phải cái gọi hình, nên nói ngựa trắng không phải ngựa.

Nghĩa là: "ngựa trắng" là tên ghép từ hai thứ khác loại (hình và màu), nên không thể là cùng một tên với "ngựa" (chỉ có hình).

Lý lẽ thứ hai: đòi ngựa và đòi ngựa trắng là hai yêu cầu khác nhau

Ý của đoạn này: nếu tìm ngựa thì ngựa vàng, ngựa đen đều đưa tới được; nếu tìm ngựa trắng thì ngựa vàng, ngựa đen không đưa tới được. Nếu "ngựa trắng" là "ngựa" thì hai yêu cầu phải như nhau. Hai yêu cầu không như nhau, vậy "ngựa trắng" khác "ngựa".

Lý lẽ thứ hai rất đời thường. Ai từng đi chợ hộ mẹ đều biết: "mua cho mẹ con cá" và "mua cho mẹ con cá chép" là hai việc khác nhau. Mua cá rô về theo yêu cầu thứ nhất thì được, theo yêu cầu thứ hai thì bị mắng.

Đọc bằng ngôn ngữ tập hợp: "là" có hai nghĩa

Chìa khoá để hiểu luận đề là chữ "là" (tiếng Hán cổ diễn qua chữ "phi" cho phủ định). Trong tiếng Việt, "A là B" có ít nhất hai nghĩa:

Nếu "phi mã" hiểu là "không thuộc loài ngựa" thì luận đề sai rõ ràng. Nếu hiểu là "không đồng nhất với ngựa" thì luận đề đúng: tập ngựa trắng nhỏ hơn tập ngựa. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đọc Công Tôn Long theo hướng thứ hai: ông không phủ nhận ngựa trắng là một loại ngựa, mà chỉ ra rằng hai tên gọi không thay thế được cho nhau.

Cũng có cách đọc khác. Học giả Chad Hansen (sách Language and Logic in Ancient China, 1983) cho rằng danh từ tiếng Hán cổ vận hành giống danh từ không đếm được, kiểu "nước", "gỗ", nên "ngựa trắng" giống như một cái tổng gồm "ngựa" và "trắng". Các học giả như A. C. Graham có cách đọc khác nữa. Đến nay chưa có cách hiểu nào được tất cả chấp nhận, và đó là điều nên nói rõ khi giới thiệu luận đề này.

Người đương thời phản ứng ra sao

Mặc gia: "cưỡi ngựa trắng là cưỡi ngựa"

Phái Mặc gia hậu kỳ có những chương về logic và tranh biện trong sách Mặc Tử, thường gọi chung là Mặc biện. Thiên Tiểu thủ có câu "Bạch mã, mã dã; thừa bạch mã, thừa mã dã": ngựa trắng là ngựa; cưỡi ngựa trắng là cưỡi ngựa. Nhưng chính thiên ấy cũng chỉ ra những trường hợp mà phép thay thế này không chạy, như "kẻ trộm là người" mà "giết kẻ trộm" (trong lập luận của họ) không bị coi là "giết người". Mặc gia thấy rằng việc thay tên này bằng tên kia đôi khi giữ nguyên nghĩa, đôi khi không, và cố tìm quy tắc. Đây là một trong những chỗ sắc sảo nhất của logic Trung Hoa cổ.

Hàn Phi Tử: ngựa trắng vẫn phải nộp thuế

Sách Hàn Phi Tử, thiên Ngoại trữ thuyết tả thượng, kể chuyện Nhi Thuyết, một biện sĩ nước Tống, dùng luận "ngựa trắng không phải ngựa" để thắng các biện sĩ nước Tề. Nhưng khi cưỡi ngựa trắng qua cửa ải, ông vẫn phải nộp thuế ngựa như ai. Hàn Phi dùng chuyện này để nói lời lẽ hay mà không khớp thực tế thì vô dụng. Nhiều bản kể đời sau gán câu chuyện cho chính Công Tôn Long; theo văn bản Hàn Phi Tử thì nhân vật là Nhi Thuyết.

Thiên Tích phủ: "người nước Sở" và "người"

Theo thiên Tích phủ, khi Khổng Xuyên (hậu duệ của Khổng Tử) muốn Công Tôn Long bỏ luận đề này, ông đáp bằng một chuyện về chính Khổng Tử. Vua Sở đánh rơi cây cung, nói: "Người nước Sở đánh mất, người nước Sở nhặt được, tìm làm gì." Khổng Tử nghe được, bảo nên bỏ chữ "nước Sở" đi, chỉ nói "người đánh mất, người nhặt được". Công Tôn Long lập luận: Khổng Tử phân biệt "người nước Sở" với "người", vậy cũng là phân biệt như "ngựa trắng" với "ngựa". Không rõ cuộc đối đáp có thật hay là chuyện kể để bênh vực ông, nhưng nó cho thấy cách người đời sau hiểu luận đề.

Danh gia: những người tranh biện về tên gọi

"Danh gia" (nhà về danh, tức tên gọi) là tên do Tư Mã Đàm, cha của Tư Mã Thiên, đặt khi chia các học phái thời trước thành sáu nhà, trong bài Luận lục gia yếu chỉ chép ở cuối Sử ký. Ông nhận xét Danh gia xét chữ nghĩa quá tỉ mỉ, khiến người ta bám vào tên mà xa rời tình lý, nhưng cũng nhận rằng việc họ đòi tên và thực phải khớp nhau là điều đáng xét.

Ngoài Công Tôn Long, nhân vật lớn nhất là Huệ Thi (Huệ Tử), người nước Tống, từng làm tướng quốc nước Ngụy, bạn tranh luận của Trang Tử. Sách của Huệ Thi không còn. Những gì ta biết chủ yếu nằm trong thiên Thiên hạ của sách Trang Tử, chép mười mệnh đề của ông, như "Lớn đến cùng không có ngoài, gọi là cái lớn nhất; nhỏ đến cùng không có trong, gọi là cái nhỏ nhất", hay "Mặt trời vừa đứng bóng đã vừa xế". Cũng thiên ấy chép các luận đề của những "biện giả" khác, nổi tiếng nhất là: "Một cây gậy dài một thước, mỗi ngày lấy đi một nửa, muôn đời không hết." Câu này gần với ý tưởng về chuỗi vô hạn mà toán học về sau mới làm rõ.

Danh gia suy tàn sau thời Tần Hán, khi triều đình đề cao Nho học và các cuộc tranh biện tự do thời Chiến Quốc không còn đất sống. Những văn bản của họ được giới học thuật quan tâm trở lại từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, khi người Trung Hoa tiếp xúc với logic phương Tây và đi tìm những gì tương tự trong truyền thống của mình.

Góc nhìn hôm nay: chữ "là" trong đời sống

Bài học dùng được từ Công Tôn Long không phải là cãi rằng ngựa trắng không phải ngựa, mà là để ý xem chữ "là" đang mang nghĩa nào. Vài ví dụ:

• "Bác sĩ là người làm trong ngành y" (thuộc về) không có nghĩa "người làm trong ngành y là bác sĩ" (đồng nhất): y tá, dược sĩ, kỹ thuật viên xét nghiệm cũng làm trong ngành y.
• "Bằng đại học là điều kiện tuyển dụng" không có nghĩa "có bằng đại học là được tuyển".
• "Học sinh giỏi là học sinh chăm" thường chỉ là "phần lớn học sinh giỏi đều chăm", không phải đồng nhất hai nhóm.

Bài tập: với mỗi câu sau, "là" mang nghĩa thuộc về (⊂) hay đồng nhất (=)? (1) Cá voi là thú. (2) Tác giả Truyện Kiều là Nguyễn Du. (3) Hình vuông là hình chữ nhật. (4) Số nguyên tố chẵn duy nhất là 2. Đáp án: (1) thuộc về, (2) đồng nhất, (3) thuộc về, (4) đồng nhất.

Muốn đọc thêm: bản dịch và chú giải Công Tôn Long tử có trong các tuyển tập triết học Trung Hoa cổ đại; sách của A. C. Graham, Disputers of the Tao (1989), có chương dễ đọc về Danh gia và Mặc biện; mục "Gongsun Long" trên Stanford Encyclopedia of Philosophy tóm các cách hiểu chính.