Có tuổi không tự động làm người ta bảo thủ, nhưng nghiên cứu cho thấy vài xu hướng có thật: độ cởi mở với trải nghiệm mới trung bình giảm nhẹ ở tuổi già, và quan điểm của con người dễ thay đổi nhất ở cuối tuổi thiếu niên, đầu tuổi trưởng thành, rồi ổn định dần. Nhiều điều ta gọi là "bảo thủ của người già" thật ra là khác biệt giữa các thế hệ, hoặc là sự thận trọng có lý của người đã thấy nhiều thay đổi đến rồi đi.
"Bảo thủ" ở đây nghĩa là gì
Trong bài này, "bảo thủ" được hiểu theo nghĩa thường ngày của tiếng Việt: khó thay đổi ý kiến, ngại cái mới, giữ nếp cũ. Đây không phải bài bàn về khuynh hướng chính trị. Có ba câu hỏi khác nhau thường bị gộp làm một:
| Câu hỏi | Tâm lý học đo bằng gì | Câu trả lời ngắn |
|---|---|---|
| Người lớn tuổi có kém cởi mở với cái mới không? | Đặc điểm tính cách "cởi mở với trải nghiệm" | Trung bình giảm nhẹ ở tuổi già, khác biệt cá nhân rất lớn |
| Người lớn tuổi có khó đổi ý hơn không? | Mức ổn định và mức dễ thay đổi của thái độ | Thái độ dễ đổi nhất ở tuổi trẻ, ổn định nhất ở trung niên; tuổi già có thể dễ đổi lại một phần |
| Người già có giữ ý kiến của thời mình không? | So sánh nhiều thế hệ ở nhiều thời điểm | Một phần đáng kể khác biệt là do thế hệ, không phải do tuổi |
Tính cởi mở thay đổi thế nào qua đời người
Trong mô hình năm nhân tố lớn của tính cách, "cởi mở với trải nghiệm" (openness) gồm tò mò về ý tưởng, thích cái mới, nhạy cảm với nghệ thuật, sẵn lòng xem lại giá trị. Năm 2006, Brent Roberts, Kate Walton và Wolfgang Viechtbauer công bố trên tạp chí Psychological Bulletin một phân tích tổng hợp 92 mẫu nghiên cứu dọc, theo dõi chính những người ấy qua nhiều năm.
Kết quả về độ cởi mở: tăng ở tuổi thiếu niên và thanh niên, ổn định qua phần lớn tuổi trưởng thành, rồi giảm nhẹ ở tuổi già. Trong khi đó, tính tận tâm và tính dễ chịu (hoà nhã, hợp tác) lại tăng dần theo tuổi, và mức bất ổn cảm xúc giảm đi. Nói cách khác, theo tuổi, con người trung bình trở nên điềm tĩnh hơn, chu đáo hơn, dễ chịu hơn, và hơi kém hào hứng với cái mới hơn.
Hai điều cần lưu ý. Thứ nhất, mức giảm độ cởi mở ở tuổi già là nhỏ so với khác biệt giữa người với người: rất nhiều người bảy mươi tuổi cởi mở hơn người hai mươi tuổi. Thứ hai, độ cởi mở cũng gắn với sức khoẻ, mức độ còn đi lại, còn gặp gỡ; khi đời sống thu hẹp vì bệnh tật, việc tiếp xúc với cái mới cũng giảm, và không dễ tách đâu là tuổi, đâu là hoàn cảnh.
Quan điểm dễ đổi nhất ở tuổi nào
Năm 1989, Jon Krosnick và Duane Alwin công bố trên Journal of Personality and Social Psychology một nghiên cứu về cái họ gọi là giả thuyết "những năm dễ in dấu" (impressionable years). Dựa trên dữ liệu khảo sát lặp lại cùng những người qua nhiều năm, họ thấy thái độ của con người dễ thay đổi nhất ở khoảng cuối tuổi thiếu niên tới đầu tuổi hai mươi lăm, rồi ổn định hơn nhiều sau đó.
Năm 1998, Penny Visser và Krosnick đưa ra một bức tranh chi tiết hơn: mức dễ thay đổi thái độ cao ở tuổi trẻ, thấp nhất ở tuổi trung niên, rồi tăng lên trở lại ở tuổi già. Họ gọi đó là quá trình "dâng lên rồi hạ xuống" của sức bền thái độ. Kết quả này đi ngược hình ảnh quen thuộc "người già cứng đầu nhất"; theo dữ liệu của họ, người trung niên mới là nhóm giữ ý kiến chặt nhất. Đây là một kết quả đáng chú ý nhưng không phải nghiên cứu nào sau đó cũng cho cùng hình dạng.
Tuổi hay thế hệ
Khi thấy ông bà khác con cháu về quan niệm, câu hỏi đầu tiên nên đặt là: đây là khác biệt do tuổi (ai già đi cũng sẽ như vậy) hay do thế hệ (người lớn lên trong một thời kỳ mang theo quan niệm của thời kỳ ấy)?
Lấy ví dụ đời thường: ông bà ngại trả tiền qua điện thoại. Có thể vì tuổi làm việc học thao tác mới khó hơn. Nhưng cũng có thể vì ông bà lớn lên ở thời mà tiền mặt là thứ duy nhất đáng tin, và đã từng chứng kiến những biến động khiến sự thận trọng trở thành thói quen. Nếu là thế hệ, thì hai mươi năm nữa, người trẻ hôm nay khi già sẽ không ngại trả tiền qua điện thoại, nhưng có thể ngại một công nghệ khác mà ta chưa biết tên.
Các nhà nghiên cứu tách hai yếu tố này bằng cách so sánh nhiều thế hệ ở nhiều thời điểm khác nhau. Với nhiều loại quan niệm, kết quả cho thấy một phần đáng kể khác biệt giữa người già và người trẻ ở một thời điểm là khác biệt thế hệ. Phần do tuổi thuần tuý thì tuỳ chủ đề, và các nhà nghiên cứu còn tranh luận về cách tách cho sạch, vì tuổi, thế hệ và thời điểm khảo sát luôn dính vào nhau.
Nguyên lý Planck: khoa học tiến từng đám tang?
Nhà vật lý Max Planck viết trong cuốn tự truyện khoa học của ông (xuất bản sau khi ông mất năm 1947) một ý thường được trích: một chân lý khoa học mới không thắng nhờ thuyết phục được người phản đối, mà vì những người phản đối dần qua đời và một thế hệ mới lớn lên đã quen với nó. Người ta hay rút gọn thành câu "khoa học tiến từng đám tang một", nhưng đó là cách nói gọn của người đời sau, không phải nguyên văn của Planck.
Ý của Planck đã được kiểm tra. Năm 1978, David Hull, Peter Tessner và Arthur Diamond nghiên cứu xem các nhà khoa học thế kỷ 19 chấp nhận thuyết tiến hoá của Darwin nhanh chậm ra sao. Họ thấy người lớn tuổi có chấp nhận chậm hơn một chút, nhưng tuổi giải thích được rất ít; nhiều nhà khoa học lớn tuổi chấp nhận sớm, nhiều người trẻ phản đối. Năm 2019, Pierre Azoulay, Christian Fons-Rosen và Joshua Graff Zivin công bố trên American Economic Review một nghiên cứu về các ngành khoa học sự sống: sau khi một nhà khoa học hàng đầu đột ngột qua đời, những người ngoài nhóm của họ công bố trong lĩnh vực ấy nhiều hơn rõ rệt. Cách hiểu của nhóm tác giả: không phải người già bảo thủ, mà là uy tín và vị trí của một người có thể vô tình chặn cửa những hướng đi khác.
Thận trọng không phải lúc nào cũng là cứng nhắc
Có một cách nhìn công bằng hơn về "bảo thủ" của người có tuổi. Người đã sống bảy mươi năm đã thấy nhiều "cái mới" xuất hiện rồi biến mất. Họ có lý do để chờ xem một thứ có trụ được không trước khi theo. Thuyết chọn lọc cảm xúc xã hội của Laura Carstensen, bàn ở một bài khác trong danh mục này, cũng gợi ý rằng khi thời gian phía trước có hạn, người ta ít muốn đầu tư vào việc làm quen thứ mới mà lợi ích chỉ đến ở tương lai xa. Đó là một tính toán, không nhất thiết là cứng đầu.
Ngược lại, có những lúc thận trọng thành cản trở thật: khi hoàn cảnh đã đổi mà người ta vẫn giữ cách cũ. Bài về hiệu ứng Einstellung trong danh mục này bàn kỹ cơ chế ấy.
Góc nhìn hôm nay: sống cùng nhau giữa hai thế hệ
- Hỏi "vì sao" trước khi gọi là bảo thủ. Khi ông bà, cha mẹ không đồng ý với điều mới, hỏi họ đã từng thấy chuyện gì tương tự. Câu trả lời đôi khi là một bài học thật.
- Tách thao tác khỏi quan điểm. Nhiều người lớn tuổi không phản đối cái mới, chỉ ngại học thao tác. Hướng dẫn chậm, viết ra từng bước, thường giải quyết được.
- Tự xét mình ở tuổi trung niên. Nếu Visser và Krosnick đúng, tuổi trung niên mới là lúc giữ ý kiến chặt nhất. Đây là lúc nên chủ động tìm nghe người trẻ hơn.
- Giữ thói quen tiếp xúc cái mới ở mọi tuổi: đọc thể loại sách khác, đi nơi chưa đến, nói chuyện với người khác nghề.
Câu hỏi thường gặp
Có phải già đi thì bảo thủ hơn không?
Không hẳn. Độ cởi mở với trải nghiệm mới trung bình chỉ giảm nhẹ ở tuổi già, theo phân tích tổng hợp của Roberts và cộng sự (2006), và khác biệt giữa từng người lớn hơn nhiều. Một phần đáng kể khác biệt quan điểm giữa người già và người trẻ là do thế hệ chứ không do tuổi.
Tuổi nào con người dễ thay đổi quan điểm nhất?
Theo Krosnick và Alwin (1989), thái độ dễ thay đổi nhất ở khoảng cuối tuổi thiếu niên tới đầu tuổi hai mươi lăm. Visser và Krosnick (1998) thấy mức dễ thay đổi thấp nhất ở tuổi trung niên và tăng lại phần nào ở tuổi già.
Khoa học tiến từng đám tang là câu của ai?
Đây là cách nói gọn ý của Max Planck trong tự truyện khoa học của ông, rằng chân lý mới thắng vì thế hệ phản đối dần qua đi và thế hệ mới quen với nó. Câu gọn "từng đám tang một" không phải nguyên văn của Planck.
Khác biệt giữa người già và người trẻ là do tuổi hay do thế hệ?
Thường là cả hai, nhưng phần do thế hệ lớn hơn ta hay nghĩ: mỗi lứa người mang theo quan niệm của thời mình lớn lên. Muốn tách riêng phần do tuổi, các nhà nghiên cứu phải so nhiều thế hệ ở nhiều thời điểm, và kết quả tuỳ từng chủ đề.
Làm sao để giữ đầu óc cởi mở khi có tuổi?
Duy trì tiếp xúc với cái mới: đọc thể loại khác, đi nơi chưa đến, trò chuyện với người trẻ và người khác nghề. Khi muốn phản đối điều mới, tự hỏi lý do thật là gì: kinh nghiệm cụ thể, hay chỉ là ngại thay đổi.
