Đắc nhân tâm: đọc lại cuốn sách năm 1936 của Dale Carnegie cho tỉnh táo

How to Win Friends and Influence People, ở Việt Nam quen gọi là Đắc nhân tâm, là cuốn sách của Dale Carnegie do nhà Simon & Schuster ở New York in năm 1936, đúc kết từ các lớp dạy nói chuyện trước đám đông và giao tiếp cho người đi làm mà ông mở từ năm 1912. Sách gói lại thành vài chục nguyên tắc đơn giản: đừng chỉ trích, khen thật lòng, nhớ tên người, lắng nghe, tránh cãi cho thắng. Đọc lại hôm nay, sách vẫn có ích, nhưng cần biết nó sinh ra ở đâu, nói gì thật, và chỗ nào dễ bị đọc thành kỹ thuật lấy lòng.

Dale Carnegie và lớp học ở YMCA

Dale Carnegie sinh năm 1888 ở một trang trại tại Missouri, gia đình nghèo, họ gốc viết là Carnagey; khoảng đầu thập niên 1920 ông đổi cách viết, nhiều người cho là để gợi tới nhà tỷ phú Andrew Carnegie. Ông từng đi bán hàng, thử làm diễn viên, rồi năm 1912 bắt đầu dạy lớp nói trước công chúng buổi tối ở một hội YMCA tại New York cho người đi làm.

Lớp học lớn dần thành một hệ thống. Carnegie nhận ra học viên cần nhất không phải kỹ năng diễn thuyết, mà kỹ năng cư xử với người khác ở chỗ làm và trong nhà. Ông soạn các bài giảng, rồi theo đề nghị của Leon Shimkin, một người của nhà Simon & Schuster từng dự lớp, gom lại thành sách. Sách ra tháng 11 năm 1936, giữa thời Đại suy thoái, khi hàng triệu người Mỹ lo mất việc và cần bất cứ thứ gì giúp họ giữ chỗ đứng.

Sách nói gì

Bản 1936 chia thành sáu phần. Bản sửa năm 1981, do vợ ông là Dorothy Carnegie chủ trì, bỏ hai phần cuối và cập nhật ví dụ. Bốn phần chính:

Hai phần bị bỏ ở bản 1981 là phần về viết thư có hiệu quả và phần "bảy quy tắc làm cho gia đình hạnh phúc hơn". Bản tiếng Việt nào dịch từ bản 1936 thì có thể còn phần về gia đình.

Cách viết của sách là kể chuyện: mỗi nguyên tắc đi kèm hàng loạt giai thoại về Lincoln, Roosevelt, các ông chủ hãng, nhân viên bán hàng, học viên trong lớp. Đó là lý do sách dễ đọc. Đó cũng là điểm yếu: giai thoại hay không phải là bằng chứng, và một số giai thoại về người nổi tiếng trong sách khó kiểm chứng.

Đắc nhân tâm ở Việt Nam

Cái tên "Đắc nhân tâm" (được lòng người) là của học giả Nguyễn Hiến Lê, người dịch và phóng tác sách sang tiếng Việt, in năm 1951 với tên Đắc nhân tâm – Bí quyết của thành công. Bản của ông không dịch sát từng chữ: ông lược bớt, đổi nhiều ví dụ Mỹ thành ví dụ gần với người Việt, thêm lời bình. Vì vậy cùng tên "Đắc nhân tâm" nhưng bản Nguyễn Hiến Lê và các bản dịch mới về sau, dịch sát từ tiếng Anh, khác nhau khá rõ.

Ý "được lòng người" có gốc sâu trong cổ văn Trung Hoa: sách Mạnh Tử, thiên Ly Lâu thượng, nói được thiên hạ là nhờ được dân, được dân là nhờ được lòng dân ("đắc kỳ tâm"). Việc chọn chữ Hán Việt cho một cuốn sách Mỹ cho thấy cách Nguyễn Hiến Lê muốn đặt Carnegie vào dòng chảy khôn ngoan phương Đông quen thuộc với độc giả.

Sách được in đi in lại rất nhiều lần, trở thành một trong những cuốn sách "kỹ năng sống" quen thuộc nhất với người Việt. Con số bán ra toàn cầu hay được nhắc là hàng chục triệu bản, nhưng không có thống kê độc lập chính xác.

Đọc cho tỉnh táo: chỗ mạnh

• Nhấn mạnh sự thành thật. Ngay phần một, Carnegie phân biệt khen thật lòng với nịnh. Ông viết rõ nịnh là giả và người ta nhận ra. Nhiều người phê sách là dạy nịnh thật ra chưa đọc kỹ chương này.
• Quay sự chú ý từ mình sang người. Phần lớn nguyên tắc quy về một ý: người khác bận tâm đến chính họ nhiều hơn đến bạn. Nhận ra điều đó giúp bớt chủ quan trong giao tiếp.
• Tránh cãi cho thắng. Lời khuyên "cách duy nhất thắng một cuộc cãi là tránh nó" không phải là né tránh sự thật, mà là nhận ra người thua cãi thường không đổi ý, chỉ thêm ghét người thắng.
• Dễ áp dụng. Nhớ tên người, mỉm cười, để người khác nói nhiều hơn: ai cũng thử được ngay ngày mai.

Đọc cho tỉnh táo: chỗ cần dè chừng

• Ranh giới mong manh với thao túng. Các nguyên tắc như "để người kia nghĩ ý tưởng là của họ" có thể dùng tử tế, cũng có thể dùng để điều khiển người khác. Sách không đủ để vạch ranh giới ấy; người đọc phải tự giữ.
• Không chỉ trích không có nghĩa là không góp ý. Đọc máy móc "đừng bao giờ chỉ trích" có thể biến thành im lặng trước cái sai. Phần bốn của chính sách có hướng dẫn góp ý khéo, nên đọc cả hai phần cùng nhau.
• Bối cảnh văn hoá Mỹ những năm 1930. Lời khuyên về mỉm cười, gọi tên, khen trực tiếp hợp với văn hoá bán hàng ở Mỹ. Ở nơi khác, khen quá thẳng hoặc gọi tên quá thân có thể bị coi là sỗ sàng.
• Không phải nghiên cứu khoa học. Sách dựa trên kinh nghiệm và giai thoại. Một số ý về sau được tâm lý học xã hội bàn tới, nhưng không nên coi sách là bằng chứng.

Những chủ đề như khéo ăn nói, góp ý và xin lỗi đã có wiki khác trong hệ bàn kỹ ở góc kỹ năng; bài này chỉ nhìn cuốn sách như một văn bản của thời nó.

Vì sao Đắc nhân tâm thuộc dòng sách khôn ngoan

Nếu đặt Đắc nhân tâm cạnh Ptahhotep, Châm ngôn hay Gracián, sẽ thấy nó cùng một mạch: giữ miệng, đừng cãi cho thắng, nghe nhiều hơn nói, đừng làm người khác mất mặt. Ptahhotep bốn nghìn năm trước đã khuyên đừng đè bẹp người kém mình trong tranh luận. Gracián khuyên đừng làm người khác mệt. Carnegie là người kể lại những lời khuyên rất cũ bằng ngôn ngữ của văn phòng và cửa hàng thế kỷ 20. Điểm mới của ông là cách đóng gói: nguyên tắc đánh số, ví dụ thật, bài tập cho học viên.

Góc nhìn hôm nay

Đọc lại Đắc nhân tâm sau gần chín mươi năm, nên giữ nguyên tinh thần mà Carnegie nhấn mạnh nhất, sự thành thật, và bỏ lối đọc coi nó như kỹ thuật để lấy lòng.

Một việc làm được: chọn đúng một nguyên tắc ở phần hai, ví dụ "biết lắng nghe", và thực hành trong một tuần. Trong mỗi cuộc nói chuyện, đếm xem mình hỏi bao nhiêu câu và nói về mình bao nhiêu lần. Con số sẽ cho biết nhiều điều hơn việc đọc lại cả cuốn sách.

Muốn đọc: nếu có thể, đọc cả bản Nguyễn Hiến Lê lẫn một bản dịch sát mới, so vài chương để thấy cách một người dịch có thể "Việt hoá" một cuốn sách đến mức nào.