Hávamál (tiếng Bắc Âu cổ: "Lời của Đấng Tối Cao") là một bài thơ dài khoảng 164 khổ trong tập Edda thơ, được gán cho thần Odin. Văn bản duy nhất còn lại nằm trong bản chép tay Codex Regius, viết ở Iceland khoảng năm 1270. Phần nổi tiếng nhất là gần tám mươi khổ đầu, lời khuyên cho người khách đường xa: đến nhà lạ phải nhìn cửa, uống bia có chừng, đừng quá khôn, và một câu bất hủ về cái chết và tiếng thơm.
Văn bản và bối cảnh
Codex Regius (mã số GKS 2365 4to) là cuốn sách da nhỏ, chép khoảng năm 1270 ở Iceland, chứa phần lớn thơ thần thoại và anh hùng Bắc Âu được biết tới ngày nay. Cuốn sách được mang sang Đan Mạch thế kỷ 17 và lưu ở Thư viện Hoàng gia Copenhagen. Năm 1971, nó được trả về Iceland, cập cảng Reykjavík trong một sự kiện được cả nước đón chờ. Nay sách thuộc Viện Árni Magnússon.
Bài thơ được chép thế kỷ 13, sau khi Iceland đã theo Kitô giáo hơn hai trăm năm, nhưng nhiều phần có thể có gốc truyền miệng từ thời Viking (khoảng thế kỷ 9–10). Mức độ cổ của từng phần vẫn còn bàn. Phần lớn giới nghiên cứu cho rằng Hávamál là sự ghép nối của nhiều bài thơ vốn riêng lẻ.
Thể thơ là ljóðaháttr, thể "lời ca", mỗi khổ sáu dòng với nhịp ngắn, có láy âm đầu, rất hợp để đọc thuộc lòng.
Bố cục bài thơ
| Phần | Khổ (ước định) | Nội dung |
|---|---|---|
| Gestaþáttr, phần lời khuyên khách | 1–79 | Lời răn thực tế cho người đi đường, làm khách, kết bạn, uống bia, đối mặt cái chết |
| Chuyện tình của Odin | khoảng 80–110 | Chuyện về con gái Billingr và chuyện lấy rượu mật thi ca từ Gunnlöð |
| Loddfáfnismál | khoảng 111–137 | Lời khuyên cho một người tên Loddfáfnir |
| Rúnatal | khoảng 138–145 | Odin treo mình trên cây chín đêm để có được chữ rune |
| Ljóðatal | khoảng 146–164 | Danh sách mười tám bài phù chú |
Cách chia và đánh số khổ khác nhau đôi chút giữa các bản biên tập. Bài này tập trung vào phần đầu, phần mang tính khôn ngoan đời thường rõ nhất.
Lời khuyên cho khách đường xa
Khổ 1: nhìn kỹ mọi lối cửa
Bài thơ mở bằng lời khuyên: trước khi bước vào, hãy nhìn mọi lối cửa, dò xét cho kỹ, vì không biết chắc kẻ thù đang ngồi chỗ nào trong nhà. Đây là thế giới của nông trại rải rác trên vùng đất lạnh, nơi đi xa là liều mạng và mỗi lần vào nhà lạ là một lần đánh cược.
Khổ 2–4: người chủ nhà và khách
Ngay sau lời cảnh giác là lời về lòng hiếu khách: người khách mới tới cần lửa vì đầu gối đã lạnh, cần nước, khăn lau và lời mời thân thiện. Hai giọng đi liền nhau, cảnh giác và hiếu khách, cho thấy đúng cái thế khó của xã hội ấy: không có quán trọ, ai cũng phải nhờ nhà người khác, nhưng nhà người khác chưa chắc an toàn.
Khổ 6: người khôn ít nói khi làm khách
Người đến làm khách nên tỉnh táo, ít lời; người khôn ngoan ít khi mắc hoạ vì biết giữ ý. Ý này giống đến lạ với tục ngữ Việt "Người khôn nói ít hiểu nhiều".
Khổ 11–14: bia rượu
Bài thơ nhiều lần nói về bia. Không có gánh nặng nào tệ hơn khi đi đường bằng việc uống quá nhiều. Bia không tốt như người ta khen, càng uống càng mất trí. Có một hình ảnh đẹp: con diệc của sự quên lãng bay lượn trên bàn tiệc, cắp mất trí khôn của người say. Người nói trong thơ, tức Odin, còn kể chính mình từng say mềm ở nhà Fjalar. Lời răn đi kèm lời tự thú, rất người.
Khổ 41–52: bạn bè
Có nhiều khổ về tình bạn: hãy làm bạn với bạn mình và với bạn của bạn, nhưng đừng làm bạn với bạn của kẻ thù mình. Bạn bè nên tặng nhau quà, áo quần, vũ khí; người hay cho và hay nhận lại thì tình bạn lâu bền. Đường tới nhà bạn thân thì dù xa cũng thấy gần. Người ở một mình héo như cây thông trơ trọi trên đồi không vỏ không lá.
Khổ 54–56: khôn vừa phải thôi
Đây là những khổ đáng chú ý nhất với người bàn về khôn ngoan. Bài thơ nói mỗi người nên "khôn vừa phải" (meðalsnotr), đừng bao giờ quá khôn. Lý do được đưa ra:
- Người khôn vừa phải sống đời đẹp nhất, vì biết đủ những điều cần biết.
- Lòng người quá khôn ít khi vui.
- Đừng ai biết trước số phận của mình, như thế lòng mới thanh thản.
Ý này đi ngược lại phần lớn văn chương khôn ngoan, vốn coi khôn càng nhiều càng tốt. Hávamál gần với sách Giảng viên của Kinh Thánh ("nhiều khôn ngoan thì nhiều phiền não") hơn là với sách Châm ngôn. Người nói là thần Odin, kẻ đã đánh đổi một con mắt lấy trí khôn theo thần thoại, nên lời ấy càng có sức nặng.
Khổ 76–77: tiếng thơm không chết
Hai khổ này được trích nhiều nhất của cả Edda. Nguyên văn khổ 76 mở bằng: "Deyr fé, deyja frændr, deyr sjalfr it sama". Diễn ý: gia súc chết, người thân chết, chính mình rồi cũng chết; nhưng tiếng thơm không bao giờ chết với người tạo được tiếng tốt. Khổ 77 nhắc lại và thêm: ta biết một điều không bao giờ chết, đó là lời phán xét về mỗi người đã khuất.
Trong thế giới của bài thơ, của cải và mạng người đều mong manh, còn danh dự để lại trong ký ức cộng đồng là thứ trường tồn gần nhất mà một người thường có thể tự tay tạo ra. Có thể so với câu "Hổ chết để da, người ta chết để tiếng" của người Việt: hai dân tộc cách nhau nửa vòng Trái Đất cùng đi tới một ý.
Chỗ dễ sai khi đọc Hávamál
- Không phải "kinh thánh của người Viking". Đây là một bài thơ trong tập thơ, chép thời Kitô giáo, không phải văn bản giáo lý.
- Không phải toàn bộ là lời khuyên. Gần một nửa là thần thoại về Odin và phù chú.
- Bản dịch khác nhau nhiều. Tiếng Bắc Âu cổ rất nén, mỗi bản dịch là một lựa chọn. Nhiều câu "theo Hávamál" trên mạng là bản dịch rất phóng khoáng hoặc không có trong thơ.
- Đừng gắn với các phong trào chính trị cực đoan hiện đại. Một số nhóm lấy biểu tượng Bắc Âu cổ để cổ suý tư tưởng riêng; văn bản gốc không liên quan.
Góc nhìn hôm nay
Hávamál hấp dẫn vì nó không giảng đạo đức lớn. Nó nói với người đi đường: nhìn cửa, uống ít, có bạn, đừng quá khôn, sống sao cho người ta nhớ tốt về mình. Đó là thứ khôn ngoan của người phải tự lo lấy mạng sống trên vùng đất khắc nghiệt.
Một việc làm được: đọc khổ 54–56 rồi tự hỏi có điều gì mình đang cố biết trước quá mức, kết quả xét nghiệm, tương lai của con, chuyện người khác nghĩ gì, mà chính việc cố biết ấy làm mình mất vui. Chọn buông một điều trong tuần này.
Muốn đọc: bản dịch tiếng Anh của Carolyne Larrington, The Poetic Edda (Oxford World's Classics, 1996, bản sửa 2014), có dẫn nhập và chú thích tốt. Ở Reykjavík, Codex Regius đôi khi được trưng bày trong các triển lãm bản thảo của Viện Árni Magnússon.
Câu hỏi thường gặp
Hávamál là gì?
Hávamál là bài thơ Bắc Âu cổ khoảng 164 khổ trong tập Edda thơ, nghĩa là "Lời của Đấng Tối Cao", gán cho thần Odin. Bài thơ gồm lời khuyên cho khách đường xa, chuyện tình của Odin, chuyện Odin có được chữ rune và một danh sách phù chú.
Hávamál được viết khi nào?
Văn bản duy nhất còn lại nằm trong bản chép tay Codex Regius, viết ở Iceland khoảng năm 1270. Nhiều phần có thể có gốc truyền miệng từ thời Viking, nhưng niên đại cụ thể của từng phần vẫn còn tranh cãi.
Câu "gia súc chết, người thân chết" trong Hávamál nghĩa là gì?
Đây là khổ 76: gia súc chết, người thân chết, chính mình cũng chết, nhưng tiếng thơm không bao giờ chết với người có tiếng tốt. Câu này nói danh dự để lại trong ký ức cộng đồng là thứ bền lâu nhất của một đời người.
Vì sao Hávamál khuyên đừng quá khôn?
Khổ 54–56 nói người nên khôn vừa phải, vì lòng người quá khôn ít khi vui và người không biết trước số phận thì thanh thản hơn. Ý này gần với sách Giảng viên trong Kinh Thánh, khác với phần lớn sách khôn ngoan coi khôn càng nhiều càng tốt.
Codex Regius đang ở đâu?
Codex Regius từng lưu ở Thư viện Hoàng gia Copenhagen nhiều thế kỷ, được trả về Iceland năm 1971. Nay bản thảo thuộc Viện Árni Magnússon ở Reykjavík.
